Category Archives: Milad Shareef

MILADENABI PA HAQLA MALUMAT [PASHTO][EXCLUSIVE] PART 2

۱۶؛ امام زين الدين بن رجب الحنبلې (۷۳۶. ۷۹۵هجرې)

علامه زين الدين عبدالرحمان بن احمد بن رجب حنبلې (۱۳۳۶ تا ۱۳۹۳ع) دَ فقه حنبلې يو معروف عالم او کثيرالتعداد کتابونو مصنف وو. په خپل کتاب. لطائف المعارف فې ما لمواسم العام من الوظائف. کښې هغوې مختلف اسلامې مياشتو فضائل او په هغو کښې کوَلو والا اعمال او وظائف بيان کړې دې. دَ ماه ربيع الاول په زمره کښې ۳ باب فصول ئے قائم کړې دې، چي په کي دو فصلونه خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ولادتِ باسعادت او واقعاتِ نبوت باندے مشتمل دې او دريم فصل کې ستاسو دَ وصال مبارک ترمخه واقعاتو ذکر دۍ. دَ ماه ربيع الاول په واقعاتو باندے مشتمل باب آغاز اے هوم دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ميلاد مبارک متعلق واقعاتو او رواياتو نه کړے دے. تاسو ليکلې دې چي

خرج الامام احمد من حدیث العرباض بن ساریۃ السلمی رضی اللہ عنہ عن النبی صلی اللہ علیہ وسلم قال: اِنی عنداللہ فی ام الکتاب لخاتم النبیین، واِن آدم لمنجدل فی طینتہ، وسوف انبئکم بتاویل ذلک؛ دعوۃ ابی ابراھیم، وبشارۃ عیسی قومہ، ورؤیا امٗی التی راءت انہ خرج منھا نور اضاءت لہ قصور الشام، وکذلک امھات النبیین یرین۔

ترجمه؛ احمد بن حنبل دَ حضرت عرباض بن ساريته رضي الله عنه نا روايت شوے حدېث او هغې تخريج کړے دے. هغه بيانوې چې نبې کريم صلې الله عليه وسلم فرمائې: بےشک چي ځه دَ الله تعالي سره په لوح محفوظ کې هغه وخت هم خاتم الانبيا وم چي کله حضرت آدم عليه السلام لا خپل په خاؤرو کښې ګوندلے شوے وو (يعنې روح او جسم ترمنز وو). او ځه تاسو ته دَ دے تاويل خايم چي ځه دَ خپل جدِ امجد ابراهيم عليه السلام دعا او دَ عيسي عليه السلام بن مريم دَ خپل قام لره ورکړے شوئے هغه بشارت نتيجه يم، او خپل دَ مورکي دَ هغه خوبونو تعبير يم چې کومے هغو ليدلې وو چي دَ هغے دَ جسم مبارک نه يو داسي نور راپيدا شو چي دَ څۀ څره دَ شام محلات روښانه شول، او هم داسې خوبونه به دَ انبياؤ مئيندو (موريانو) ګورې.

حوالے؛. البقره ۲: ۱۲۹ ، الصف، ۶:۶۱ ، مسند احمد بن حنبل ۴:۱۲۷، ۱۲۸ رقم: ۱۷۱۹۰، ۱۷۱۹۱،۱۷۱۹۲ / صحيح ابن حبان، ۱۴:۳۱۲ رقم الحديث ۶۴۰۴/ المستدرک علي الصحيحين للحاکم، ۲:۶۵۶ رقم ۴۱۷۴ / المعجم الکبير للطبرانې، ۱۸: ۲۵۳ رقم ۶۳۱ / مسند الشاميين للطبرانې ، ۲: ۳۴۰ رقم الحديث ۱۴۵۵ / الطبقات الکبرې ابن سعد، ۱: ۱۴۹ / موارد الظمآن الي زوائد ابن حيان للامام هيثمې ، ۵۱۲ رقم ۲۰۹۳ / مجمع الزوائد ومنبع الفوائد للهيثمې ، ۸ : ۲۲۳ / فتح البارې امام عسقلانې ، ۶: ۵۸۳ او البدايته والنهايته لابن کثير ۲: ۳۲۱

۱۷
(امام ولې الدين ابوزرعه العراقې (۷۶۲. ۸۲۶هجرې

امام ولې الدين ابوزرعه احمد بن عبدالرحيم بن حسين العراقې (۱۳۶۱. ۱۴۲۳ع) يو نامور محدث او فقيهه وو. هغو نه يو ځل تپوس وکړے شې چي ايا محفل ميلاد انعقاد کول مستحب دی او که مکروه؟ يا دې ترحقله څه باقاعده حکم موجود دے چي کم قابل ذکر وې او چي دَ څه پيروي کولے شې؟ تاسو ورله جواب ورکړو

اطعام الطعام مستحب فی کل وقت، فکیف اذا انضم لذالک السرور بظھور نور النبوۃ فی ھذا الشھر الشریف، ولا نعلم ذالک من السلف، ولا یلزم من کونہ بدعۃ کونہ مکروھاً، فکم من بدعۃ مستحبۃ بل واجبۃ

ترجمہ؛۔
خوراک خوړَول هروقت مستحب دے. که په څه موقعه دَ ربيع الاول په مياشت کښې دَ ظهورِ نبوت دَ يادګار په حوالے سره خوشحالئ او مسرت اظهار اضافه په کښې وکړئ شې نو دا څيز با څومره بابرکت شې. مونږ ته معلومه ده چي اسلافو دا عمل نه دے کړے او دا عمل بدعت دے خو دے نه دا لازمه نه راځې چي دا مکروه وې ځکه چې ډير بدعات مستحب نه بلکه واجب هم وې

حواله؛ تشنيف الآذان باسرار الآذان ، علې بن ابراهيم . ۱۳۶

۱۸؛ حافظ شمس الدين محمد الدمشقې (۷۷۷. ۸۴۲ه)؛
حافظ شمس الدين محمد بن ناصر الدين دمشقې خپل کتاب (مورد الصادې فې مولد الهادې) کې لوستونکئے دے چي

وقد صح ان ابالھب یخفف عنہ عذاب النار فی مثل یوم الاثنین لاعتاقہ ثوبیۃ سروراً بمیلاد النبی صلی اللہ علیہ وسلم

ترجمہ؛۔ دا خبره ثابته ده چي دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ولادت په خوشحالئے کښې دَ ثوبيه آزادولو په وجه هر ګل دَ ورځے دَ ابولهب په عذاب کې تخفيف (يعني کمے) کړيکيږې.

بيا هغوئ دا اشعار ووئيل

اِذا کان ھذا کافراً جاء ذمہ۔ وتبت یداہ فی الجحیم مخلداً
اتی انہ فی یوم الاثنین دائماً۔ یخفف عنہ للسرور باحمدا
فما الظن بالعبد الذی طول عمرہ ۔ باحمد مسروراً ومات موحدًا

۱؛ چي ابولهب په شانَ کافر چي دَ چا ټهکانه جهنم ده او چې ده چا په مذمت کښې دَ قرآن مجيد يو پوره سورت تبت يداه نازل شوے

۲؛ باوجود دَ دے چي کله دَ ګل ورځ راشې نو دَ احمد مجتبې عليه السلام دَ ولادت په خوشحالئے کښې هميشه دَ دې په عذاب کې کمے کيږې

۳؛ نو څۀ خيال دي دے په هغه بنده باندے چي چا ټول عمر دَ نبې عليه السلام ولادت جشن په مناوهَلو کې تير کړے وې او دَ توحيد په حال کښې ورله مرګ راغلے

حوالے؛؛ حسن المقصد فې عمل المولد؛ امام سيوطې ۶۶ / الحاوې للفتاوې سيوطې : ۲۰۶ / سبل الهدي والرشاد للصالحې ۱: ۳۶۷ / السيرۃ النبویۃ امام احمد بن زینی دحلان مکی، ۱: ۵۴ / حجته الله علې العالمين ، امام نبهانې ، ۲۳۸

۱۹؛ حافظ ابن حجر عسقلانې (۷۷۳. ۸۵۲ه)؛
شارحِ صحيح بخارې شريف حافظ شهاب الدين ابوالفضل احمد بن علې بن حجر عسقلانې (۱۳۷۲، ۱۴۴۹ع) دَ عيد ميلاد النبې عليه السلام شرعې حيثيت باندے واضحه تحقيق فرمائيلے دے او يوم ميلاد النبې عليه السلام مناوهلو په اباحت باندے دليل قائم کړے دے. حافظ ابن حجر عسقلانې رحمته الله عليه استدلال نقل کؤلو سره امام جلال الدين سيوطې فرمائې

وقد سئل شیخ الاسلام حافظ العصر ابوالفضل ابن حجر عن عمل المولد، فاجاب بما نصہ: قال:
وقد ظھر لی تخریجھا علی اصل ثابت، وھو ما ثبت فی الصحیحین من : ان النبی صلی اللہ علیہ وسلم قدم المدینۃ، فوجد الیھود یصومون یوم عاشوراء، فسالھم، فقالوا! ھو یوم اغرق اللہ فیہ فرعون، ونجی موسیٰ، فنحن نصومہ شکرًا اللہ تعالیٰ۔

فیستفاد منہ فعل الشکر للہ تعالیٰ علی ما من بہ فی یوم معین من اسداء نعمۃ، او دفع نقمۃ، ویعاد ذلک فی نظیر ذلک الیوم من کل سنۃ۔

والشکر للہ تعالیٰ یحصل بانواع العبادات کالسجود والصیام والصدقۃ والتلاوۃ، ائ نعمتہ اعظم من النعمۃ ببروز ھذا النبی صلی اللہ علیہ وسلم الذی ھو نبی الرحمۃ فی ذلک الیوم۔

وعلی ھذا فینبغی ان یتحری الیوم بعینہ، حتی یطابق قصۃ موسی علیہ السلام فی یوم عاشوراء۔

ومن لم یلاحظ ذلک لا یبالی بعمل المولد فی ائ یوم فی الشھر، بل توسع قوم حتی نقلوہ الی یوم من السنۃ، وفیہ ما فیہ فھذا مایتعلق باصل عمل المولد۔

واما ما یعمل فیہ فینبغی ان یقتصر فیہ علی ما یفھم الشکر للہ تعالیٰ من نحو ما تقدم ذکرہ من التلاوۃ،والاطعام، والصدقۃ ، وانشاد شئ ء من المدائح النبویۃ والزھدیۃ المحرکۃ للقلوب الی فعل الخیرات والعمل الآخرۃ۔

ترجمہ؛۔
شیخ الاسلام حافظ العصر ابو الفضل ابن حجر نا دِ میلاد شریف عمل ترحقلہ سوال وکړے شو نو تاسو ورله داسې ځواب ورکړو
ځما مطابق يوم ميلاد النبې عليه السلام مناوهلو اساسې دليل هغه روايت دے چي کوم په (صحيحين) کې روايت شوے دے چي خوږ پيغمبر عليه السلام کله مدينے شريفے لره تشريف راؤړو نو تاسو عليه السلام يهوديان وليدل چي دَ عاشورے په ورځ اے روژه ساتلے وا. تاسو عليه السلام ترپختنه وکړه چي داسې ولے کوئے؟ په دې هغوۍ عرضګزار شول چي په دې ورځ الله پاک فرعون غرق کړے وو او موسي عليه السلام له تينه نجات عطا شوے وو، نو مونږ دَ الله تعالي په بارګاه کښې شکر ادا کولو په نيت په دے ورځ روژه ساتو.

دې حديث مبارکه نه ثابته شوه چې الله تعالي دَ اړخه په کوم يو احسان وانعام عطا کيدو يا دَ څه مصيبت په ختميدو په څۀ خاص ورځ (معين ورځ) باندے دَ الله تعالي شکر ادا کول او هرکال دَ هغی ورځے ياد تازه کول مناسب ترين خبره ده.

دَ الله پاک شکر ، مونز وسجده، روژه، صدقه او تلاوتِ قرآن او ديګر عباداتو په ذريعه ادا کيدئے شې او حضور نبيۍ رحمت عليه السلام دَ ولادت نه زبرګ اور ستر نعمت دَ الله پاک په نعمتونو کې به کوم يو وې؟ دې له پاره دَ دے ورځے ضرور شکرانه ادا کول په کار دې.

په دې وجه ضرورې ده چي هوم په هغه معين ورځے باندے مناؤهول وکړے شې تاکه يوم عاشورا دَ حوالے سره حضرت موسي عليه السلام دَ واقعه سرے مطابقت شې

او که څوک دې څيز خيال نه لرې نو ميلاد النبې عليه السلام عمل په هريو مياشت کې په کومه ورځ (غواړې) کولے شې په دې کښې هم څه هرځ نِشته بلکه بعضو خو تردې پوره وئيلې دې چي په کال کښې په هريو ورځے کښې (ميلاد) ايښوستے شې، پس هوم دا دَ عمل مولد شريف اصل سره متعلق دے.
او چي هغه څيزونه چي په څۀ عمل کيدئے شې ضروري ده چې په هغه اکتفا وکړے شې چي دَ څۀ نه الله شکر په پوهيدلو کې راځې.څنګه چي اول بيان تير شولو چي (په دې کښې) ذکر، تلاوت، ضيافت، صدقه، نعتونه، صوفيانه کلام چي کوم زړونه ښه کار اړخ ته راغب کوې او دَ آخرت ياد ورسره راځې (وغيره په شانَ امور شامل دې).

حوالے؛. حسن المقصد فې عمل المولد: ۶۳/۶۴ او الحاوي للفتاوې للسيوطې : ۲۰۵/۲۰۶، او سبل الهدي والرشاد للصالحې ۱: ۳۶۶ او شرح الموهب اللدنيته، امام زرقانې ۱:۲۶۳ او السيرۀ النبويته لاحمد بن زيني دحلان، ۱: ۵۴ او دَ امام نبهانې صاحب حجته الله علې العالمين ۲۳۷

۲۰؛ امام شمس الدين السخاوې (۸۳۲/ ۹۰۲ه)؛
امام شمس الدين محمد بن عبدالرحمان السخاوې (۱۴۲۸، ۱۴۹۷ ع) په خپل فتاوي کښې ميلاد النبې صلې الله عليه وسلم مناوهلو ترحقله فرمائې؛

وانما حدث بعدھا بالمقاصد الحنسۃ، والنیۃ التی للاخلاص شاملۃ، ثم لازال اھل الاسلام فی سائر الاقطار والمدن العظام یحتفلون فی شھر مولدہ صلی اللہ علیہ وسلم وشرف وکرم بعمل الولائم البدیعۃ، والمطاعم المشتملۃ علی الامور البھیۃ والبدیعۃ، یتصدقون فی لیالہ بانواع الصدقات، ویظھرون المسرات ویزیدون فی المبرات، بل یعتنون بقرابۃ مولدہ الکریم، یظھر علیھم من برکاتہ کل فضل عظیم عمیم، بحیث کان مما جرب کما قال الامام شمس الدین بن الجزری المقری، انہ امان تام فی ذالک العام وبشری تعجل بنیل ما ینبغی ویرام

ترجمہ؛
محفلِ ميلاد النبې صلي الله عليه وسلم قرونِ ثلاثه (يعنې اولنمے خيرالقرون) نه پس له تش نيک مقاصد له پاره شروع شوئ وو، او ترکمے چي دَ دے په انعقاد کولو نيت ترحقله خبره ده نو هغه اخلاص باندے مبنې دۍ. او بيا هميش لره جمله اهل اسلام ټول ملکونو او غټو غټو خاريو کښې ستاسو صلې الله عليه وسلم ولادتَ باسعادت په مياشت کي دَ ميلاد محفلونه منعقد کولو روايت روان دئ او دَ دې معياراو عزت وشرف له په درنو ضيافتونو او خائسته طعام ګاهونو (دسترخوانو) په ذريعه برقرار ايښستے شوے دے. او اوس هوم دَ ميلاد په مياشت په شپو کښې قسم قسم صدقات او خيراتونه وکړے کيږې، او دَ خوشحالو اظهار کوې او زيات نه زيات نيکئ راغونډوې. بلکه چي څنګه دَ ميلاد النبې عليه السلام مياشت رالنډه شې نو خصوصي اهتمام شروع کړۍ شې او نتيجتاً په دې ماه مقدس له برکتونه دَ الله تعالي ډير لوئے او غټ فضل عظيم په صورت کښې په دوئ ظاهرکيږې، او دا خبره دَ تجرباتې عمل نه ثابته شوې ده لکه څنګه چي امام شمس الدين بن جزرې مقري بيان کړئ دئ چي دَ ماه ميلاد په کال مکمل طور باندے حفظ و امان او سلامتئ وريږې او ډير تعدئ ارمانونه پورا کيدو بشارتونه ملاويږې.

حوالے؛ المورد الروې في مولد النبې صلي الله عليه وسلم ونسبه الطاهر، للامام ملا علې قارې الحنفې ۱۲/۱۳..سبل الهدي والرشاد للصالحې ۱:۳۶۲/ انسان العيون في سيرۀ الامين المامون للحلبې ۱: ۸۴ / تفسير روح البيان للامام اسماعيل حقې، ۹: ۵۶ و۵۷ / السيرته النبويۀ احمد بن زينې دحلان ، ۱: ۵۳ / حجته الله علي العالمين للنبهانې ۲۳۳

۲۱؛ امام جلال الدين سيوطې (۸۴۹ . ۹۱۱ه)؛
امام جلال الدين عبدالرحمن بن ابې بکر سيوطې (۱۴۴۵،۱۵۰۵ع) شمير په هغه جليل القدر محقيقين و مصنفين کښې کيږې چي چا دَ ميلاد النبې عليه السلام په نتاظر کښې بيش بها معلومات رسَؤلې دې په دې ضمن کښې دَ دوئ کتاب (حسن المقصد فې عمل المولد) حواله ورکړے کيږې، دا کتاب امام سيوطې رحمته الله عليه دَ يو بل کتاب (الحاوې للفتاوې) حصه ده. په دې حصه کښې نقلې و عقلې دلائل سره سره دَ تقريبِ ميلاد شرعې جواز نا علاوه دَ ميلاد تاريخې، مذهبې، فقهې او شرعې حيثيت ترحقله هوم تفصيلات ورکړے شوې دې، او دَ ډيرو ائمه کرامو ارشادات په کښي نقل شوې دې، لاندې دې کتاب نه يو څو اهم اقتباسات درج کوؤ

۱؛ ان اصل عمل المولد الذی ھو اجتماع الناس و قراءۃ ما تیسر من القرآن، وروایۃ الاخبار الواردۃ فی مبدا (امر) النبی صلی اللہ علیہ وسلم، وما وقع فی مولدہ من الآیات، ثم یمد لھم سماطاً یاکلونہ، وینصرفون من غیرزیادۃ علی ذلک من البدع (الحسنۃ) التی یثاب علیھا صاحبھا؛ لما فیہ من تعظیم قدر النبی صلی اللہ علیہ وسلم واظھار الفرح والاستبشار بمولدہ صلی اللہ علیہ وسلم الشریف

ترجمہ؛۔
رسول معظم صلې الله عليه وسلم ميلاد مناوهل په اصل کښې دَ خلقو يو ځائے راجمع کيدل او به قدرِ سهولت قرآن خوانې کؤل او دَ هغه رواياتو تذکره کولو نه عبارت دے چي کوم تاسو صلې الله عليه وسلم په بارے کښې منقول شوې دې، ستاسو صلې الله عليه وسلم دَ ولادتِ مبارکے معجزاتو، او خارق العادات واقعاتو بيان باندے مشتمل وې، او بيا پس له دَ دے هغو له پاره دَ ضيافت اهتمام کړے شوې وې او هغوې خوراک تناول کوې، او هغوې په دے بدعتِ حسنه کښې دَ بغير څۀ نور اضافے واپس لاړ شې، نو دا اهتمام کوؤنکو لره دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ تعظيم او ستاسو په ميلاد باندے اظهارِ مسرت وفرحت په مخښه ثواب ورکړے کيږې

۲؛ ان ولادتہ صلی اللہ علیہ وسلم اعظم النعم علینا، ووفاتہ اعظم المصائب لنا، والشریعۃ حثت علی اظھار شکر النعم والصبر والسکون والکتم عند المصائب، وقد امر الشرع بالعقیقۃ عند الولادۃ وھی اظھار شکر وفرح بالمولود، ولم یامر عند الموت بذبح ولا بعیرہ، بل نھی عن النیاحۃ واظھار الجزع، فدلت قواعد الشریعۃ علی انہ یحسن فی ھذا الشھر اظھار الفرح بولادتہ صلی اللہ علیہ وسلم دون اظھار الحزن فیہ بوفاتہ۔

ترجمہ
بےشکَ چي ستاسو صلې الله عليه وسلم ولادت باسعادت مونږ له پاره ټولو نه غټ نعمت (يعنې نعمتِ عظمي) دے او ستاسو صلې الله عليه وسلم وفات مونږ لره دَ ټولو نه ستر مصيبت دۍ. تاهم شريعت په نعمت باندۍ اظهار تشکر کؤلو حکم ورکړے دے او په مصيبت باندۍ صبر او سکون کول او هغه پټولو حکم ورکړئ شوئ دۍ. هوم دې له پاره شريعت دَ ولادت په موقعه باندے عقيقے حکم ورکړے دے او دا دې ماشوم په پيداکيدلو باندے دَ الله شکر او په ولادت باندے خوشحالئ دَ اظهار کولو يو صورت دے. خو دَ مرګ په وخت دَ ځناور قربانئ کولو په شانِ هيڅ څيز حکم نه دے ورکړے شوۍ بلکه نوحه کول (يعنې جړا) او جزع وغيره نه هوم منعيت دۍ. لهذا دَ شريعت دَ قواعدو تقاضا ده چي دَ ماه ربيع الاول کښې ستاسو صلې الله عليه وسلم دَ ولادتِ باسعادت باندی دَ خوشحالۍ اظهار وکړے شې نا کي دَ وصال په وجه دَ غم

۳؛ وظھر لی تخریجہ علی اصل آخر، وھو ما اخرجہ البیھقی عن انس رضی اللہ عنہ ان النبی صلی اللہ علیہ وسلم عق عن نفسہ بعد النبوۃ، مع انہ قد ورد ان جدہ عبدالمطلب عق عنہ فی سابع ولادتہ، والعقیقۃ لاتعاد مرۃ ثانیۃ، فیحمل ذلک علی ان الذی فعلہ النبی صلی اللہ علیہ وسلم اظھارًا للشکر علی ایجاد اللہ تعالیٰ ایاہ، رحمۃ للعالمین وتشریفاً لامتہ، کما کن یصلی علی نفسہ، لذلک فیستحب لنا ایضًا اظھارالشکر بمولدہ باجتماع الاخوان، واطعام الطعام، ونحو ذلک من وجوہ القربات، واظھار المسرات۔

ترجمہ
دَ ميلاد شريف ورځ مناوهلو ترمخه په حوالو کښې يو دليل مالره راؤړاندے شو چه کوم يو امام بيهقې رحمته الله عليه دَ انس رضي الله عنه نه روايت کړے دی چي هغوې فرمائې: خوږ پيغمبر عليه السلام دَ اعلانِ نبوت نه پس له خپله خپل عقيقه وکړه باوجود دَ دې چه ستاسو دادا حضرت عبدالمطلب ستاسو پيدائش په اوومے ورځے (۷) ستاسو عقيقه اولنه کړے وا. او عقيقه دوه (۲) پيره نه کيږې، پس دا واقعه هوم په دې څيز به محمول کيږې چي ستاسو صلې الله عليه وسلم دوباره خپله عقيقه کؤل ستاسو صلې الله عليه وسلم له اړخه دَ شکرانے اظهار وو په دې خبره باندے چي الله تعالي تاسو صلې الله عليه وسلم نه رحمته اللعالمين او ستاسو عليه السلام دَ امت له پاره شرف باعث راستولې وئے. دغه رنګ مونږ له پاره مستحب دئ چي که مونږ هم دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ پيدائش ورځی باندی دَ خوشحالئ اظهار وکړو او خوراک اوخروؤ، او نور عبادات باندے عملګزار شو او دَ خوشحالئ اظهار وکړو.

حوالے؛ حسن المقصد فی عمل المولد، امام سیوطی ۴۱ / الحاوي للفتاوې ۱۹۹ / سبل الهدې والرشاد للصالحې ۱: ۳۶۷ / حجته الله علي العالمين للامام نبهانې، ۲۳۶ / حسن المقصد ص ۵۴ و ۵۵ / حاوي الفتاوې ص ۲۰۳، / حسن المقصد پ ۶۴ و ۶۵ وحاوې للفتاوې ۲۰۶ / سبل الهدي، ۱: ۳۶۷ / شرح المواهب اللدنيته للزرقانې ، ۱: ۲۶۳ و ۲۶۴ / حجته الله، للنبهانې ص ۲۳۷

۲۲؛ امام شهاب الديڼ ابو العباس قسطلانې (۸۵۱، ۹۲۳هجرې)؛
صاحبِ (ارشاد السارې لشرح صحيح البخارې) امام شهاب الدين ابوالعباس احمد بن ابې بکر قسطلانې (۱۴۴۸ تا ۱۵۱۷ ع) دَ ميلاد النبې عليه السلام په حقله ليکې

وقد رؤی ابولھب بعد موتہ فی النوم، فقیل لہ؛ ما حالک؟ فقال: فی النار، الا انہ خفف عنی کل لیلۃ اثنین، امص من بین اصبعی ھاتین ماء،،،، واشار براس اصبعہ۔۔۔ وان ذلک باعتاقی لثوبیۃ عندما بشرتنی بولادۃ النبی صلی اللہ علیہ وسلم وبارضاعھا لہ۔
قال ابن جوزی: فاذا کان ھذا ابولھب الکافر الذی نزل القران بذمہ جُوزیَ فی النار بفرحہ لیلۃ مولد النبی صلی اللہ علیہ وسلم بہ، فما حال المسلم الموحد من امتہ یسر بمولدہ، ویبذل ما تصل الیہ قدرتہ فی محبۃ صلی اللہ علیہ وسلم ؟ لعمری! انما یکون جزاؤہ من اللہ الکریم ان یدخلہ بفضلہ العمیم جنات النعیم۔

ولا زال اھل الاسلام یحتفلون بشھر مولدہ صلی اللہ علیہ وسلم ویعملون الولائم، ویتصدقون فی لیالہ بانواع الصدقات، یظھرون السرور ویزیدون فی المبرات۔ یعتنون بقراءۃ مولدہ الکریم، یظھر علیھم من برکاتہ کل فضل عظیم۔

ومما جرب من خواصہ انہ امان فی ذالک العام، وبشری عاجلۃ بنیل البغیۃ والمرام، فرحم اللہ امرءًا اتخذ لیالی شھر مولدہ المبارک اعیادًا، لیکون اشد علۃ علی من فی قلبہ مرض واعیا داء۔

ترجمه
او ابولهب پس له دَ مرګه په خوب کښې وليدلے شؤلو نو هغې نه پختنه وشوا چي اوس په کوم حالو کښې اۍ؟ هغه جواب ورکړو: په هور کښې سوزم، خو دَ ګل دَ ورځۍ هميشه ځما په عذاب کښې کمے کيږې او دَ ګوتو په اشاره ائ اوئيل چي؛ ځما دَ دې ۲ ګوتو ترمنزه اوبو چشمه راوځې چه کوم ځه وسکم او (دا په عذاب کښې کمے) په دے وجه ده چي ما ثوبيه ازاده کړے وه چي کله هغي ماله دَ محمد صلې الله عليه وسلم دَ پيداکيدو خوشخبرې راکړې وه او هغې په هغوئ عليه السلام باندے پئۍ هوم سکَلې وو.

ابن جزرې وائې: بس چي کله دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ولادت په خوشحالئے کښې دَ ابولهب په شانِ کافر په عذاب کښې هوم تخفيف کولے کؤلۍ کيږې چي دَ چا په مذمت کښې دَ قرآن پورا يو سورت هوم نازل کړئ شوے دے نو دَ نبې عليه السلام امت او په کښې دَ هغه توحيد پرست مسلمان له ملاويدونکئ اجر و ثوابو به څه عالَم وې؟ چي څوک ستاسو صلې الله عليه وسلم دَ ميلاد خوشحالئ مناهؤل کوې او ستاسو په عشق او مينه کښې حسبِ استطاعت خرچه کوې؟ دَ خداۍ قسم مِ! چي ځما نزديک الله تعالي داسے مسلمان له (دَ خپل خوږ پيغمبر عليه السلام دَ خوشحالۍ مناؤلو په طفيل) به خپل بے پناه فضل سره دَ خپل رحمتونو نه ډک جنت به هوم عطا کوې ورته.

هميش لره اهل اسلام دَ نبي کريم عليه السلام دَ پيدائش په مياشت کښې دَ ميلاد محفلونو انعقاد کوؤنکې دې، او دَ دعوتونو اهتمام هم په کِ وې، او په دې مياشت دَ (ربيع الاول) په شپو کښې دَ صدقات وخيرات تمام هرممکنه صورتونه بروئے کار راولې، اظهارِ مسرت کوې او نيکيانو کښې کثرت کوې، او دَ ميلاد شريف چرچے کؤلے کيږې. هرمسلمان دَ ميلاد شريف له برَکتونو نه فيضيابه کيږې

دَ ميلاد شريف دَ محفلونو په مجرباتو کښې يوه دا هوم ده چي په کوم کال ميلاد منود وکړے شې هغه کال امن قائم پاتې شې ، نيز دا (عمل) نيک مقاصد او دَ زړونو خواهشاتو دَ فوري تکميل يوبشارت دۍ. پس الله تعالي په هغه شخص رحم وکړې چي څوک دَ ميلاد په مياشت محفلونه او دَ شپو نه هم به طور (اختر / عيد) مناؤهئ او دَ هغے په شدتِ مرض کښې اضافه کوې چي دَ چا زړه (بغض رسالت مآب صلې الله عليه وسلم په سبب اول نه په خطرناک) بيمارئ ده. (يعنې شيطان).

حواله جات؛. المواهب اللدنيۀ امام قسطلانې ۱: ۱۴۷،۱۴۸، ۲۶۰،۲۶۳، امام نبهانې حجته الله علي العالمين، ۲۳۳ و ۲۳۴

دَ امام قسطلانې بيان کړے شوې عبارتونو نه معلوميږې چي دا ثابته شوه چي که څوک په ريبع الاول شريف کښې ميلاد محفلونه کوې ، درود وسلام نعتونه وائې، دعوتونه کوې او کثرت سره صدقه خيراتونه ورکوې نو په اعمالِ صالحه کښې زيادتئ کول او خوشحالئ او دَ مسرت اطهار کول هميش لره دَ سلف الصالحينو شيوه پاتي شوے ده. او په دې امور په وسيلے باندے الله پاک دَ فضل او دَ هغي دَ رحمتونو بارانونه راويږې.

۲۳؛ امام نصيرالدين بن الطباخ
شيخ نصيرالدين بن الطباخ وائې

لیس ھذا من السنن، ولکن اذا انفق فی ھذا الیوم واظھر السرور فرحاً بدخول النبی صلی اللہ علیہ وسلم فی الوجود واتخذ السماع الخالی عن اجتماع المردان وانشاد ما یثیر نار الشھوۃ من العشقیات والمشوقات للشھوات الدنیویۃ کالقد والخد والعین والحاجب، وانشاد ما یشوق الی الآخرۃ ویزھد فی الدنیا فھذا اجتماع حسن یثاب قاصد لک وفاعلہ علیہ، الا ان سؤال الناس مافی ایدیھم بذلک فقط بدون ضرورۃ و حاجۃ سؤال مکروہ، واجتماع الصلحاء فقط لیاکلوا ذلک الطعام ویذکروا اللہ تعالیٰ ویصلوا علی رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم یضاعف لھم القربات والمثوبات۔

ترجمہ
دا عمل په سنت کښې خو نه دے خو کَ څوک په دے ورځ مال خرچه کوې او دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ميلاد شريف خوشحالئ کوې او دَ سماع محفل انعقاد کوې چي کوم داسي اجتماع نه وې چي په کښې لغويات وې لکه څنګه چې شهوت انګيز سندرے، دنياوې عشق باندے مبنې شاعرې، چي په څه کې دَ محبوب دَ رخسارو، سترګو، بنړو ذکر وې بلکه چي داسي اشعار وې چي په څۀ دَ آخرت فکر پيداکيږې او دنيا کښې زهد و تقوې اختيارولو ترغيب وې نو داسے اجتماع ښه شئ دۍ او په داسے اجتماع کؤنکے به دَ اجر وثواب مستحق وې، خو په داسے اجتماع کښې دَ خلقو نه بغير له حاجته او دَ بغير ضرورتَ سؤال کول مکروه دے او په دې اجتماع کښې دَ صالحانو خلقو راجمع کيدل چي څوک دا ضيافت وخورې او دَ الله ذکر وکړې او دَ نبې کريم عليه السلام باندے درود او سلام ورواستوې، هغو په اجر وثواب او الله اړخ ته قربت کښې دَ اضافے موجب وې
حواله؛.سبل الهدي والرشاد في سيرۀ خيرالعباد، امام صالحې. ۱:۳۶۴

۲۴؛ امام جمال الدين بن عبدالرحمن الکتانې؛
امام جمال الدين بن عبدالرحمن بن عبدالملک کتانې فرمائې؛

مولد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم مبحل مکرم، قدس یوم ولادتہ وشرف وعظم وکان وجودہ صلی اللہ علیہ وسلم مبدا سبب النجاہ لمن اتبعہ وتقلیل حظ جھنم لمن اعد لھا لفرحہ بولادتہ صلی اللہ علیہ وسلم وتمت برکاتہ علی من اھتدی بہ ، فشابہ ھذا الیوم یوم الجمعۃ من حیث ان یوم الجمعۃ لا تسعر فیہ جھنم، ھکذا ورد عنہ صلی اللہ علیہ وسلم فمن المناسب اظھار السرور او انفاق المیسور واجابۃ من دعاہ رب الولیمۃ للحضور۔

ترجمہ
دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ پيدائش ورځ ډير زيات مقدس، بابرکت او قابل تکريم دۍ، ستاسو صلې الله عليه وسلم ذاتِ اقدس خصوصيت دا دئ چي که چرے يو مسلمان او تاسو صلې الله عليه وسلم منوؤنکے، په ستاسو صلې الله عليه وسلم دَ ولادت خوشحالئ مناوهؤه کړې نو هغه نجات وسعادت ګزار شې، او کَ داسے انسان خوشحالې مناوهوه کړې چه کوم مسلمان نه وې او په دوزخ کښې وسيدون له پاره پيدا کړی شوے دے نو دَ هغې عذاب کښې کمے راشې، او دَ ستاسو عليه السلام په هدايتونو باندے مکمل عمل کوؤنکو باندے ستاسو عليه السلام برکتونه مکمل وې، دا ورځه دَ جعمے دَ ورځے مشابهه ده په دې حيثيت سره چي په ورځ دَ جمعه دَ جهنم هور نه پړکيږې لکَ چي څنګه نبې عليه السلام نه روايت شوې دې، ځکه په دے ورځ خوشحالئ او مسرت اظهار کول او حسبِ توفيق خرچه کول او دعوت ورکؤنکی او قبول کوؤنکو له پاره ډير مناسب دے
حواله؛ سبل الهدي والرشاد، للصالحې، ۱:۳۶۴

۲۵؛ امام يوسف بن علې بن زريق الشامې؛
علامه ابن ظفر بيان فرمائې چي يوسف بن علې بن زريق الشامې. چي څوک اصلاً مصرې دے او دَ مِصر په ښار حَجَار کښې پيدا شوے وو. چي کوم ځائ په خپل کور کښے به هغوې دَ ميلاد النبې عليه السلام دَ محفل انعقاد کولو. او بيا ليکې چي؛

راءیت النبی صلی اللہ علیہ وسلم فی المنام منذ عشرین سنۃ، و کان لی اخ فی اللہ تعالیٰ یقال لہ: الشیخ ابوبکر الحجار، فرایت کانی وابا بکر ھذا بین یدی النبی صلی اللہ علیہ وسلم جالسین، فامسک ابوبکر لحیۃ نفسہ وفرقھا نصفین، وذکر للنبی صلی اللہ علیہ وسلم کلاماً لم افھمہ۔ فقال النبی صلی اللہ علیہ وسلم مجیباً لہ؛ لولا ھذا لکانت ھذہ فی النار۔ ودار الی، وقال: لاضربنک۔ وکان بیدہ قضیب، فقلت؛ لای شیء یارسول اللہ؟ فقال: حتی لاتبطل المولد ولا السنن۔
قال یوسف؛ فعملتہ منذ عشرین سنۃ الی الآن
قال: وسمعت یوسف المذکور، یقول: سمعت اخی ابابکر الحجاز یقول: سمعت منصورا النشار یقول: رایت النبی صلی اللہ علیہ وسلم فی المنام یقول لی: قال لہ: لا یبطلہ۔ یعنی المولد ما علیک ممن اکل وممن لم یاکل۔ قال: وسمعت شیخنا اباعبداللہ بن ابی محمد النعمان یقول: سمعت الشیخ ابا موسیٰ الزھونی یقول: رایت النبی صلی اللہ علیہ وسلم فی النوم نذکرت لہ ما یقولہ الفقھاء فی عمل الولائم فی المولد۔ فقال صلی اللہ علیہ وسلم من فرح بنا فرحنا بہ

ترجمه؛ ما ۲۰ شل کالَ وړاندے دَ خوږ پيغمبر عليه السلام زيارت په خوب کښی کړے وو، شيخ ابوبکر حجار ځما ديني رور دئ. ما په خوب کښے وليدل لکه چي ځه او ابوبکر حجار دواړه دَ خوږ پيغمبر عليه السلام په بارګاه کښے ناست يو. چنانچه ابوبکر حجار پخپله خپلَ ګيره ونيوله او په دوه حِصونو کي تقسيمَ کړه او نبې عليه السلام سره اے څه کلام وکړو چي ځه په پوهي نه شوم. نو خوږ پيغمبر عليه السلام ورله جواب ورکوؤ ترمنزه وفرمائيل: که دا نه وے نو دَا به په هور کښے وه. او بيا ځما اړخه متوجه شولو او ؤويفرمائيل؛ ځه به تالره ضرور سزا درکؤم. او ستاسو صلې الله عليه وسلم په لاس مبارک کښے يو لرګے (چوکا) وه، نو ځه عرضګزار شوم چي اے دَ الله پاک رسولَ صلې الله عليه وسلم ! په څه وجه باندے؟ نو تاسو صلې الله عليه وسلم وفرمائيل؛ چي نه خو دَ ميلاد اهتمام ترک کړے شې او نه دَ سنتونو اهتمام ترک کړے شې
يوسف وائې: چي (دَ دې خواب له باعث) ځه تير شوې شل (۲۰) کاله راسي تر نن ورځ پورے مسلسل ميلاد منوهل کوم.
ابن ظفر فرمائې: چي ما هوم دا يوسف په وئيلو واؤريدلے دے چي واې، ما دَ خپل رور ابوبکر حجار نه اوريدلې دې چي چا به دا وئيل؛ ما دَ منصور نشار نه واؤريدل چي ما خوږ پيغمبر عليه السلام په خوب کښے ديدار کړو، تاسو عليه السلام ماته فرمائې چي ځه دا هغے ته (يعنې يوسف بن علې) ته ووائيم چي هغه دا عمل (يعنې ميلاد شريف په خوشحالئ کښے دعوتِ طعام کول) ترک نه کړے، که څوک پکښی څه خوراکه کوې او که نه کوې تاته دے سره هيڅ غرض نه دے په کار. (ابن ظفر) وائې چي ما خپل شيخ حضرت ابوعبدالله بن محمد ابې نعمان په وئيلو واؤريدو چي اے فرمائيل؛ ما خپل شيخ ابو موسۍ زرهونې واؤريدلو چي اے وئيل؛ ما خوږ پيغمبر عليه السلام په خپل خوب کښے وکتو نو هغه ټول تمام خبرے مِ ورته ذکر کړل چي څه فقهاء دَ ميلاد شريف دَ ضيافت متعلق وائې نو تاسو عليه السلام ماته وفرمائيل؛چي څوک مونږ نه خوشحاله وې مونږ دَ هغے نه خوښ (خوشحالَ) يو.

حواله؛سبل الهدي والرشاد، للامام الصالحې، ۱/۳۲۳

۲۶؛ امام محمد بن يوسف الصالحې الشامې (م ۹۴۲هجرې)؛
امام ابو عبدالله محمد بن يوسف بن علې بن يوسف الصالحې شامې (م ۱۵۳۶ع) په سيرتِ طيبه باندے يو ضحيم کتاب لوستونکے کړے دے (سبل الهدې والرشاد في سيرۃ خیرالعباد ﷺ)، چي په اولنمے جلد کښے ميلاد شريف مناولو،اجتماع منعقد کولو،ترحقله او په دې ترمخے دَ علمائے کرام او ائمه عظام اقوال و طريقے باندے يو مکمل باب قلمبند کړے دے، مونږ په دې تفصيل کښی ځائ په ځائ دَ دې کتاب نه مختلف حواله جات هوم ورکړې دې

۲۷؛ امام ابن حجر هيتمې المکې (۹۰۹،۹۷۳ هجرې)؛
امام احمد بن محمد بن علې بن حجر هيتمې المکې (۱۵۰۳،۱۵۶۶ع) نه تپوس وکړے شو چي فې زمانه چه کوم محافل دَ ميلاد او اذکار وغيره کيږې دا سنت دې او که نفل او که بدعت؟ نو تاسو په جواب کښے ورته وفرمائيل؛

الموالد والاذکار التی تفعل عندنا اکثرھا مشتمل علیٰ خیر، کصدقۃ، وذکر، وصلاۃ وسلام علی رسول اللہ ومدحہ۔
ترجمہ؛ زمونږ اړخ ته چه کوم ميلاد او دَ ذکر اذکار محفلونه منعقد کيږې هغه زيات تر دَ خير په کارونه مشتمل وې مثلاً پکښےصدقات ورکړے کيږې (يعنې دَ غريبانو مدد کيږې) ذکر اذکار په کښی کيږې، په خوږ پيغمبر عليه السلام باندے درود او سلام وئيلے کيږې او ستاسو تعريف يعنې مدحت په کښی کيږې

۲۸؛ امام محمد بن جارالله بن ظهيره الحنفې (م ۹۸۶هجرې)؛
امام جمال الدين محمد جارالله بن محمد نور الدين بن ظهيره قريشې الحنفې (م ۱۵۸۷ع) په (الجامع اللطيف في فضل مکته و اهلها وبناء البیت الشریف) کښی دَ اهلِ مکه جشن ميلاد النبې انعقاد کولو
ترحقله دَ هغوې معمول داسې بيانوې چه؛
وجرت العادۃ بمکۃ لیلۃ الثانی عشر من ربیع الاول فی کل عام ان قاضی مکۃ الشافعی یتھیاً لزیارۃ ھذا المحل الشریف بعد صلاۃ المغرب فی جمع عظیم، وذوی البیوت بفوانیس کثیرۃ وشموع عظیمۃ وزحام عظیم۔ ویدعی مناسبۃ اللمقام، ثم یعود منہ الی المسجد الحررام قبیل العشاء، ویجلس خلف مقام الخلیل علیہ السلام بازاء قبۃ الفراشین، یدعو الداعی لمن ذکر آنفاً بحضور القضاۃ واکثر فقہاء، ثم یصلون العشاء وینصرفون، ولم اقف علی اول من سن ذالک، سالت مؤرخی العصر فلم اجد عندھم علماً بذالک۔

ترجمه؛ هر کال په مکه مکرمه کښی دَ دولسمے ربيع الاول په شپه دَ اهل مکه (يعنې دَ مکه شريف وسيدونکو) معمول داسې دے چي دَ مکے شريف قاضې، چي څوک شافعي دئ. ماښام دَ مونز نه پس له دَ خلقو يو جم غفير سره دَ مولد شريف زيارت له پاره ځې. په دې خلقو کښی دَ درې واړو (۳) مذاهبِ فقه قاضيان،اکثر فقها او فضلا سره دَ ښار وسيدونکو چي په لاسونو کښے ئ فانوس او لوئے سترے شمعي (يعنې مشعالونه) روښان وې، په هغه ځائ ته په رسيدو نه پس دَ مولد شريف په موضوع باندئ خطبه ورکولو نه پس، بادشاه وقت، امير مکه او شافعې قاضې له پاره (دَ هغے د، منتظمئ په وجه) دعا کيږې. بيا دَ عشا مونز نه لګ وړاندي په مسجد حرام ته راشې او دَ صاحبانِ فراش دَ قبے (ګنبد) ته مخامخ دَ مقامِ ابراهيم پسے کينې. بيا ورپسے دعا کولو والا نفر کثير فقيهانو او قاضيانو په موجودګئ کښے دعا له پاره وئيلونکې خلقو لره دعاګزار شې او خصوصې دعا کوې او بيا دَ ماسخوتن يعنې عشا مونز دَ ادائيګې نه پسه ټول الوداع شې يعنې لاړ شې. (مصنف رحمته الله عليه فرمائې) ما ته دا علم نه شې چي دا سلسله چا شروع کړی وا او دَ ډير زيارت هم عصر مؤرخين نه پښتنه کولو نه پس هوم دَ دې تاريخ پته نه ده لګيدلي

حواله؛ الجامع اللطيف فې فضل مکه، ابن ظهيره الحنفې، پ ۲۰۱ و ۲۰۲

۲۹؛ علامه قطب الدين الحنفې (م ۹۸۸هجرې)؛
علامه قطب الدين حنفي په خپل کتاب (کتاب الاعلام باعلام بيت الله الحرام فې تاريخ مکۀ المشرفۀ) کښے دَ اهل مکه دَ ميلاد محافلو ترمخه تفصيل سره ليکلې دې ، هغو واضحه کړا چه اهل مکه دَ مودو صديانو نه دَ جشن ميلاد النبې صلې الله عليه وسلم انعقاد معمول سره کوې

یزار مولد النبی صلی اللہ علیہ وسلم المکانی فی اللیلۃ الثانیۃ عشرمن شھر ربیع الاول فی کل عام، فیجتمع الفقھاء والاعیان علی نظام المسجد الحرام والقضاۃ الاربعۃ بمکۃ المشرفۃ بعد صلاۃ المغرب بالشموع الکثیرۃ والمفرغات والفوانیس والمشاغل وجمیع المشائخ مع طوائفھم بالاعلام الکثیرۃ ویخرجون من المسجد الی سوق اللیل ویمشون فیہ الی محل المولد الشریف بازدحام ویخطب فیہ شخص ویدعو للسلطنۃ الشریفۃ، ثم یعودون الی المسجد الحرام ویجلسون صفوفاً فی وسط المسجد من جھۃ الباب الشریف خلف مقام شافعیہ ویقف رئیس زمزم بین یدی ناظر الحرم الشریف والقضاۃ ویدعو للسلطان ویلبسہ الناظر خلعۃ ویلبس شیخ الفراشین خلعۃ۔ ثم یؤذن للعشاء ویصلی الناس علی عادتھم، ثم یمشی الفقھاء مع ناظر الحرم الی الباب الذی یخرج منہ من المسجد، ثم یتفرقون۔ وھذہ من اعظم مواکب ناظر الحرم الشریف بمکۃ المشرفۃ ویاتی الناس من البدو والحضر واھل جدۃ، وسکان الاودیۃ فی تلک اللیلۃ ویفرحون بھا۔

ترجمه؛ هر کال باقاعدګئ سره دَ ۱۲ ربيع الاول شريف په شپه دَ نبې کريم صلې الله عليه وسلم دَ ولادت ځائ زيارت کيدلے کيږې. (تمام علاقونه) فقها، ګورنران او څلور واړه مذاهب قاضيان دَ ماښام دَ مونز نه پس په مسجد حرام کښے راغونډ شې او په لاسونو کښے کثير تعداد کښے شمعے، فانوسونه او مشعالونه وې. دا (مشعل بردار) جلوس په شکل کښے دَ مسجد نه په راوتلو نه پس سوق الليل نه په تيريدو سره دَ پيغمبر عليه السلام جائے ولادت زيارت له پاره درومې. بيا يو عالمِ دين ورته خطاب کوې او بيا سلطنتِ شريفه له پاره دعا ګيږې، بيا تمام خلق دوباره مسجد حرام ته راتلو نه پس
دَ باب الشريف اړخ ته مخ وکې او مقامِ شافعيه پسے دَ جماعت په وسط مينز کښی نشست واخلې او رئيسِ زمزم دَ حرم شريف نګران ته مخامخ ولاړ وې، پس له دَ دې نا قاضې بادشاهِ وقت راؤغواړې، دَ ځرم شريف نګران دَ هغي دستاربندې کوې او دَ صاحبانِ فراش شيخانو لره هوم خلعت عطا کوې، بيا دَ عشا بانګ ورکړے کيږې او خلق خپل خپل طريقے مطابق مونز ادا کوې. بيا دَ حرم پاک دَ نګران په معيت کښے دَ جماعت نه باهر وتونکې لارو نه فقها رادرومې او خپل خپل کورونو ته لاړ شې. دا دومره لوئے اجتماع وې چي دَ لرے لرے نه دَ کلو نه ديهاتونو نه، ښاريو نه حتي چي دَ جده نه هوم خلق په دې محفلونو کښے شرکت کوې او تاسو صلې الله عليه وسلم په ولادت باندے دَ خوشحالئ اظهار کوې

حواله؛ کتاب الاعلام باعلام بيت الحرام، امام قطب الدين الحنفې ، پ ۳۵۵ او ۳۵۶

۳۰؛ حضرت الامام المحدث الفقيهه ملا علې قارې عليه الرحمته البارې (م ۱۰۱۴هجرې) تحقيق؛
مشهور نامور حنفې محدث اور فقيه، دَ شرځ الشفا شريف او دَ مرقات المفاتيح شرح مشکات المصابيح لوستونکے ملا علې بن سلطان هروې (۱۶۰۶ع) هوم په ميلاد النبې عليه السلام ترحقله يو ګرانقدر کتاب (المورد الروي في مولد النبې صلے الله عليه وسلم و نسبه الطاهر) تصنيف فرمائيلے دے. او په دې کښے دَ ميلاد النبې صلې الله عليه وسلم په جواز او عالم عرب وعجم کښے انعقاد ترمخه دا محفلونه دَ اسلامې او تاريخې تناظر کښے انتهائې مدلل انداز کښے بيان کړې دې. او په دے کتاب کښے په يو ځائ کښے ملا علې قارې صاحب ليکلې دې چي؛

وفی قولہ تعالیٰ؛ لقد جآءکم رسول) اِشعار بذلک وایماء الی تعظیم وقت مجیئہ الی ھنالک۔ قال: وعلی ھذا فینبغی ان یقتصر فیہ علی ما یفھم الشکر اللہ تعالیٰ من نحو ماذکر، واما ما یتبعہ من السماع واللھو وغیرھما فینبغی ان یقال ماکان من ذلک مباحاً بحیث یعین علی السرور بذلک الیوم فلا باس بالحاقہ،
وماکان حراماً او مکروھاً فیمنع، وکذا ماکان فیہ خلاف، بل تحسن فی ایام الشھر کلھا ولیالہ یعنی کما جاء عن ابن جماعۃ تمنیہ فقد اتصل بنا ان الزاھد القدوۃ المعصر ابا اسحاق ابراھیم بن عبدالرحیم بن ابراھیم بن جماعۃ لما کان بالمدینۃ النبویۃ علی ساکنھا افضل الصلاۃ واکمل التحیۃ کان یعمل طعاماً فی المولد النبوی ویطعم الناس ویقول؛ لو تمکنت عملت بطول الشھر کل یوم مولدًا ۔
قلت؛ وانا لما عجزت عن الضیافۃ الصوریۃ کتبت ھذہ الاوراق لتصیر بالسنۃ والشھر وسمیتہ؛ بالمورد الروی فی مولد النبی صلی اللہ علیہ وسلم۔

ترجمه؛ فرمانِ پروردګار دے(بے شکَ تاسو لره (يو باعظمت) (عليه السلام) تشريف راؤړے دے (التوبه ؛ ۹ / ۱۲۸). کښے هوم دا خبر او اشاره ده چي خوږ پيغمبر عليه السلام دَ تشريف آؤرئ دَ وخت تعظيم وکړے شې او دې له پاره ضرورې ده چي دَ شکر دَ اظهار باندے په دې صورتونو باندے اکتفا وکړے شې. چه تر کمه پورئ دَ سماع او لوبے تعلق دئ نو دا وئيل په کار دې چې په دے کښے چي کوم اعمال مباح او جائز دې او دَ دے ورځې په خوشحالئ کولو کښ معاون او مددګار دې نو هغو نه دَ ميلاد حصه جوړولو کښے هيڅ حرج نشته او چي کوم (عمل) حرام او مکروه وې نو دَ هغئ نا به منعيت کول په کاردې. هوم داسې چي لکه څنګه په دې خبرے کښے اختلاف دئ چي مونږ خو په دې مياشت کښے تمام شپه او ورځي دا عمل جارې ساتو لکه څنګه چه ابن جماعه فرمائيلې، مونږ ته دا خبره ورسيدله چي زاهد قدوۀ معمر ابواسحق ابراهيم بن عبدالرحيم بن ابراهيم بن جماعه چي کله مدينه منوره، دَ هغې په ساکن باندي افضل ترين درود او کامل ترين سلامونه ورسې. کښے وو نو دَ ميلاد شريف په موقع باندے به اے خوراکونه تيارکړل او په خلقو به ئ خوراک کولو اور بيا به ائ فرمائيل؛ که ځما په وس کښے دې نه زيات وا نو ما به ټول مياشت هرورځ دَ ميلاد محفل انعقاد کولو.

او ځه وائيم؛ (يعني امام ملا صاحب ليکې) چي ځه دَ طاهرې دعوت او ضيافتونو نه عاجز يم نو دا اوراق (پانړې) مو وليکل په وجه چي ځما دَ طرفه دا معنوې او نورې ضيافت جوړ شې چي کوم به دَ

زمانے په صفحاتو باندے هميشه باقې پاتے شې، او محض يو کال نيم، يا مياشت له پاره خاص نه شې (يعنې چې تمام عمرې ميلاد شې) او ځه دَ دے کتاب نوم (المورد الروي في مولد النبي صلي الله عليه وسلم ورکړو

په دوئم مقام باندئ لوستونکے دے چي؛

وقد رؤی ابولھب بعد موتہ فی النوم، فقیل لہ؛ ماحالک؟ فقال: فی النار، الا انہ خفف عنی کل لیلۃ اثنین، فامص من بیین اصبعی ھاتین ماء–واشار الی راس اصابعہ — وان ذالک یا عتاقی لثوبیۃ عند ما بشرتنی بولادۃ النبی صلی اللہ علیہ وسلم وبارضاعھا لہ۔

قال ابن جوزی: فاذا کان ھذا ابولھب الکافر الذی نزل القران بذمہ جُوزیَ فی النارَ بفرحہ لیلۃ مولد النبی صلی اللہ علیہ وسلم فما حال المسلم الموحد من امتہ یسر بمولدہ، ویبذل ما تصل الیہ قدرتہ فی محبتہ صلی اللہ علیہ وسلم؟ لعمری! انما یکون جزاؤہ من اللہ الکریم ان یدخلہ بفضلہ العمیم جنات النعیم

ترجمه؛ او ابولهب ته دَ مرګ نه پس په خوب کښے وکتلے شول نو ترسوال وکړے شو چي په څه حالونو کښے ائ؟ پس جواب ئے ورکړو! په هور کښے سوزم، خو بيا هوم هر پير دَ ورځئ(ځما په عذاب) کښے تخفيف کيږې او (په ګوتو دَ اشارے سره وئيل) چي دا ځما دو انګشتو ترمنزه دَ اوبو (چشمه) راؤځې (چي کوم ځه وسکم) او دا (تځفيفِ عذاب ماله پاره) په دے وجه دئ چي ما ثوبيه آزاده کړي وه، چي کله هغي راته دَ پيغمبر عليه السلام دَ ولادت خوشخبرې راواؤروله او هغي په پيغمبر عليه السلام باندے خپلے پئ هوم سکلې او.

ابن جوزې رحمته الله عليه (۵۱۰/ ۵۷۹ ه) وائې چي: بس نو دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ولادتِ باسعادت په موقع باندي خوشحالي کولو اجر کښے چي کله ابولهب په شان کافر په عذاب کښے هوم کمے کيږې چي دَ چا په مذمت کښے دَ قرآن پاک يو مکمل سورت نازل کړے شوے دے. نو دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ امت هغه توحيد پرست مسلمان ته به ميلاويدونکے اجروثواب به څه عالم وې چي کوم دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ميلاد په خوشحالئ کښے اوستاسو عليه السلام په مينه او عشق کښے خپل استطاعت مطابق خرچه کوې؟ قسم مي دَ خدائ! چه ځما نزديک الله تعالے داسے مسلمان له (خپل محبوب عليه السلام دَ خوشحالې کولو په طفيل) خپل بے پناه فضل سره به خپل دَ رحمتونو نه ډک جنت عطا فرمائې.

حواله ؛ المورد الروي في ميلاد النبوي، امام ملا علي قاري الحنفي پ،۱۷/۴۲،۴۳

۳۱؛ حضرت مجدد الف ثانې رحمته الله عليه ( ۹۷۱/۱۰۳۴)؛
حضرت امام ربانې شيخ احمد سرهندې مجدد الف ثانې (۱۵۶۴/۱۶۲۴) په خپل (مکتوبات) کښے فرمائيلې دې؛

نفس قرآن خواندن بصوتِ حسن و در قصائد نعت ومنقبت خواندن چہ مضائقہ است؟ ممنوع تحریف و تغییر حروفِ قرآن است، والتزام رعایۃ مقامات نغمہ و تردید صوت بآں، بہ طریق الحان با تصفیق مناسب آن کہ در شعر نیز غیرمباح است، اگر بہ بنہجے خوانند کہ تحریفِ کلمات قرآنی نشود ۔۔۔۔ جہ مانع است؟

ترجمه؛ په خه آواز کښے قرآن کريم تلاوت کول، قصيدے او نعتونه وئيلو کښے څه حرج دے؟
ممانعت خو تش دَ دې څيز دئ چي دَ قرآن مجيد حرفونه تبديلول او تحريف کول ، او دَ الحان په طريق سره (يعنې سندرے په شان) آواز ګرزول او په هغي بيا لاسونه پړکول چي کوم په شعرونو کښے هوم ناجائز دې. نو که داسي طريقے سره مولود ووئيلے شې چي دَ څه نه دَ قرآني کلمات کښے تحريف واقع نه شې او قصائد وئيلو کښے مذکوره(ممنوعه) اوامر نه وې نو بيا څه امر پاتے شې دَ انکار ؟

حواله؛ مکتوبات ، دفتر سوم ۳، مکتوب شمير ۷۲، از حضرت مجدد الف ثانې رحمته الله عليه

۳۲؛ امام علې بن ابراهيم الحلبي (۹۷۵/۱۰۲۴)؛
امام نور الدين علي بن ابراهيم بن احمد بن علي بن عمر بن برهان الدين حلبي قاهرې شافعې ډير بلند رتبه عالم او مقبول و مشهور مشائخ کښے شميريږې، هغوي دَ مضبوط علم په وجه هغو ته امام کبير او علامه زمان وئيلے کيږې. دَ هغوئ په معاصرين کښے څوک هوم دَ هغوئ مقام ته نه رسيدو. تاسو دَ ډير زيات بلند پايه او مقبول کتابونو مصنف او شارح هوم وئے. ستاسو عظيم ترين کتاب (السيرۀ الحلبيۀ) په نامه معروف دئ. هغوي په دې کتاب کښے خوږ پيغمبر عليه السلام ميلاد شريف انعقاد کولو باندئ دلائل ورکړې دې، او دَ دے عمل جائز او مستحب کيدو ترحقله ثبوت ورکړے دے تاسو (سکينز دَ مکاشفے په لائبريرے کښے کتلے شئے) تاسو فرمائيلې چي؛

والحاصل ان البدعۃ الحسنۃ متفق علیہ علی ندبھا، و عمل المولد واجتماع الناس لہ کذلک ای بدعۃ حسنۃ

ترجمه؛ حاصل کلام دا شو چي دَ بدعتِ حسنه جواز او استحباب په اتفاق دئ (يعنې متفقه چي په کښے څه اختلاف هوم نه وې). او هوم داسي دَ ميلاد شريف مناوهلو باندئ او دې له پاره دَ خلقو
راغونډيدو عمل هوم دے، يعنې دا هوم بدعتِ حسنه (جائز او مستحب) کار دے.

حواله؛ انسان العيون في سيرۀ الامين المامون؛ ج ۱ پ ۸۴

۳۳؛ شيخ عبدالحق محدث دهلوۍ (۹۵۸/۱۰۵۲هجرۍ)؛
عارف بالله قدوۃ المحدثين شيخ عبدالحق محدث دهلوې رحمته الله عليه (۱۵۵۱/۱۶۴۲ع) په خپل کتاب (ما ثبت من السنته في ايام السنته) کښې هر مياشت او په هغه کښ خاص خاص شب و روز فضائل اوپه کښې کيدونکې اعمال تفصيل سره بيان کړې دې. هغوې دَ ربيع الاول مياشت په باره کښ او دولسم (۱۲) ربيع الاول په ورځ دَ نبې کريم عليه السلام دَ ولادت جشن مناوهلو دَ دې ورځ په شب قدر باندي فضيلت ثابت کړې دې او دولسم خوشحالي کول اي به طور خاص ثابت کړي دي، هغه ليکې؛

وقد رؤی ابولھب بعد موتہ فی النوم، فقیل لہ؛ ما حالک؟ قال؛ فی النار، الا انہ خفف کل لیلۃ اثنتین، وامص من بین اصبعی ھاتین ماء – واشار الی راس اصبعیہ – وان ذلک یاعتاقی لثویبۃ عند ما بشرتنی بولادۃ النبی صلی اللہ علیہ وسلم وبارضاعھا لہ۔

قال ابن جوزی؛ فاذا کان ابولھب الکافر الذی نزل القران بذمہ جُوزی فی النار بفرحہ لیلۃ مولد النبی صلی اللہ علیہ وسلم فما حال المسلم من امتہ یسر بمولدہ، ویبذل ما تَصل الیہ قدرتہ فی محبتہ صلی اللہ علیہ وسلم؟ لعمری! انما کان جزاؤہ من اللہ الکریم ان یدخلہ بفضلہ جنات النعیم۔

ولا یزال اھل الاسلام یحتفلون بشھر مولدہ صلی اللہ علیہ وسلم و یعملون الولایم و یتصدقون فی لیالیہ بانواع الصدقات ویظھرون السرور ویزیدون فی المبرات ویعتنون بقراءۃ مولدہ الکریم ویظھر علیھم من
مکانہ کل فضل عمیم۔

ومما جرب من خواصہ انہ امان فی ذلک العام وبشری عاجل بنیل البغیۃ والمرام، فرحم اللہ امرا اتخذ لیالی شھر مولدہ المبارک اعیاداً لیکون اشد غلبۃ علی من فی قلبہ مرض وعناد

ترجمه؛ ابولهب دَ مرګ نه پس په خوب کښې وکتلي شو نو هغئ نه تپوس وکړۍ شو: وس دِ څه حال دئ؟ هغه وئيل: هور کښې پروت يم خو په هر پير دَ ورځي ځما په عذاب کښې تخفيف وکړئ شې او (ګتو ته اشاره باندي وائي) ځما دَ دې دوه (۲) ګتو ترمنځه دَ اوبو (يوه چشمه) راؤځې چي کم ځه وسکم، او دا (يعني په عذاب کښ تخفيف) په دې وجه دئ چي ما ثوبيه آزاده کرئ وا چي کله هغي مالره دَ محمد صلي الله عليه وسلم دَ ولادت خوشخبرئ راکړئ وا او هغي تاسو عليه السلام باندي پئي هوم سکلې وو

ابن جوزې (۵۱۰/۵۷۹ه/۱۱۱۶ع/۱۲۰۱ع) فرمائيلې؛ دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ولادتِ باسعادت په موقع خوشحالئ مناوهلو په اجر کښې دَ ابولهب په عذاب کښ هوم تخفيف وکړئ شې چي دَ چا په مذمت کښي قرآن کريم کښې يو مکمل صورت نازل کړئ شوئ دي، نو امتِ محمديه هغه مسلمان ته به ملاويدونکې اجروثواب به څه عالم وې چې څوک ستاسو صلي الله عليه وسلم دَ ميلاد خوشحالې کوې او ستاسو عليه السلام په عشق او مينه کښې حسبِ استطاعت خرچه کوې؟ خدائ قسم! ځما نزدي الله پاک داسي مسلمان له (خپل محبوب عليه السلام دَ خوشحالئ مناوهلو په طفيل) خپل فضل سره نعمتونو سره ډک جنت به عطا فرمائې

او همشيه نه دَ مسلمانانو دا دستور پاتي شوي دي چي دَ ربيع الاول په مياشت کښې ميلاد محفلونو انعقاد کوې، دعوتونه کوې، دَ دئ په شپو کښې صدقات او خيراتونه او دَ خوشحالئ دَ اطهار اهتمام
کوې. دَ هغوې دا کوشش وې چي په دِي ورځو کښې زيات نه زيات نيک کارونه وکړې. په دي موقع باندي هغه دَ ولادتِ باسعادت واقعات هوم بيانوې

ميلاد شريف مناوهلو په خصوصې تجربات کښي دَ محفل ميلاد انعقاد کولو والا ټول کال په امن و عافيت کښې وې او دا مبارک عمل هرنيک مقصد کښ جلد از جلد کاميابئ دَ بشارت سبب هوم وې. الله پاک په هغه رحمتونه نازل فرمائې چي څوک دَ ميلاد النبې صلي الله عليه وسلم شپه به طورِ اختر مناوهي، او چي کوم (بدبخت) په زړه کښې عناد او دښمنئ بيمارې وې هغه خپل دښمنئ کښي نور هوم زيات سخت شې.

حواله؛ ماثبت من السنته في ايام السنته ؛ از شيخ عبدالحق دهلوې، پ ۶۰

شيخ عبدالحق محدث دهلوې رحمته الله عليه دَ ميلاد مناوهلو په حقله احوال او درج شوې واقعات په سيرت طيبه باندي په فارسئ کښې لوستونکئ کتاب (مدارج النبوته ج۲ پ ۱۸ او ۱۹) کښې هوم بيان کړې دې، څه نه صاف معلوميږې چي ستاسو مطابق دَ ميلاد شريف انعقاد کول څومره مستحسن امر او باعث اجروثواب کار وو.

۳۴؛ امام محمد الزرقانې (۱۰۵۵/۱۱۲۲ع)؛
امام ابوعبدالله محمد بن عبدالباقې بن يوسف المالکې الزرقانې (۱۶۴۵/۱۷۱۰ع) سيرت طيبه په معروف کتاب (المواهب اللدنيته بالمنح المحمديۀ) په شرح کښې فرمائيلې دې؛

استمر اھل الاسلام بعد القرون الثلاثۃ التی شھد المصطفیٰ صلی اللہ علیہ وسلم بخیریتھا، فھو بدعۃ، وفی انھا حسنۃ ، قال السیوطی: وھو مقتضی کلام ابن الحاج فی مدخلہ فانہ انما ذم ما احتوی علیہ
من المحرمات مع تصریحہ قبل بانہ ینبغی تخصیص ھذا الشھر بزیادۃ فعل البر وکثرۃ الصدقات والخیرات وغیرذلک من وجوہ القربات۔ وھذا ھو عمل المولد مستحسن والحافظ ابی الخطاب بن دحیۃ الف فی ذالک (التنویر فی مولد البشیر النذیر) فاجازہ الملک المظفر صاحب اربل بالف دینار، واختارہ ابوالطیب السبتی نزیل قوص وھؤلاء من اجلۃ المالکیۃ او مذمومۃ وعلیہ التاج الفاکھانی وتکفل السیوطی، لردَ ما استند الیہ حرفاً حرفاً والاول اظھر، لما اشتمل علیہ من الخیر الکثیر۔

یحتفلون؛ یھتمون بشھر مولدہ علیہ الصلوۃ والسلام ویعملون الولائم ویتصدقون فی لیالیہ بانواع الصدقات ویظھرون السرور بہ ، یزیدون فی المبرات ویعتنون بقراءۃ قصۃ مولدہ الکریم ویظھر علیھم من برکاتہ کل فضل عمیم۔

ترجمه؛ دَ اهل اسلام په ابتدائې دري ادوار (چي په څه کښي خوږ پيغمبر عليه السلام ورته خيرالقرون فرمائيلې) نه پس له هميشه دَ ميلاد النبې عليه السلام په مياشت کښي دَ ميلاد محفلونو انعقاد به معمول عمل وو. دا عمل (اګرچه) بدعت دي خو (بدعتِ حسنه) دي (څنګه چي) امام سيوطې رحمته الله عليه فرمائيلې دې، او (المدخل) کښ ابن الحاج دَ کلام نه هوم مراد دي اګرچه هغوې په دې محفلونو کښې راتلونکې ممنوعات (محرمات) مذمت کړئ دي، خو دئ نه وړاندي اي تصريح وفرمائيل چي په دا مبارکه مياشت خو اعمال صالحه او صدقه او خيراتونو کثرت او نور خه کارونو له پاره خاص کيدل په کار دې، او دَ ميلاد النبې عليه السلام مناوهلو هوم دا طريقه پسنديده ده. حافظ ابوخطاب بن دحيه هوم دا مؤقف لرلو چي چا په دې موضوع باندي يو مستقل کتاب تحرير کړۍ دي (التنوير فې المولد البشير النذير). چي په څه شاه اربل باچا مظفر ورله ايک هزار دينار بطور انعام پيش کړل. او هوم دا منل او طريقه دَ ابوطيب سبتي هوم وو چي څوک دَ (قوص) ښار وسيدونکې وو. دا ټول علماي کرام دَ مالکې ائمه کښې شيميريدل، يا بيا دا عمل (عمل مذکور) بدعتِ مذمومه دي څنګه چي تاج فاکهانې راي لرې. خو امام سيوطې دَ دوې طرف ته منسوب عباراتو حرف به حرف
رد فرمائيلې دې (بهرحال) اول قول هوم زيات راجح او واضح تر دي. په دې وجه دا خپل ه لمن کښې خير کثير لړې

خلق (نن هوم) دَ ميلاد النبې عليه السلام په مياشت کښي اجتماعاتو خصوصې اهتمام کوې او په دې شپو کښ قسم قسم صدقات او خيراتونه ورکوې او خوشحالئ او دَ مسرت اظهار کوې. کثرت سره نيکئ کارونه کوې او مولود شريف واقعات وئيلو اهتمام کوې چي دَ څه په نتيجه کښې دَ دې خصوصې برکتونه او بے پناه فضل او کرم په هغوې ظاهر کيږې

حواله؛ شرح المواهب اللدنيۀ بالمنح المحمديۀ. امام زرقانې؛ ۱؛۲۶۱/۲۶۲

۳۵؛ شاه عبدالرحيم دهلوې (۱۰۵۴/۱۱۳۱ه)؛
قطب الدين احمد شاه ولې الله محدث دهلوې (۱۱۱۴/۱۱۷۴ه) والدِ ګرامې شاه عبدالرحيم دهلوې فرمائيلې دې؛

کنت اصنع فی ایام المولد طعاماً صلۃ بالنبی صلی اللہ علیہ وسلم فلم یفتح لی سنۃ من السنین شئ ء اصنع بہ طعاماً، فلم اجد الا حمصاً مقلیاً فقسمتہ بین الناس، فرایتہ صلی اللہ علیہ وسلم وبین یدیہ ھذا الحمص متبھجاً بشاشاً۔

ترجمه؛ ما به هرکال دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ميلاد په موقع باندي دَ خوراک اهتمام به کولو، خو يو کال (بوجه غريبئ) دَ شاندار خوراکي اهتمام مي ونه کړو نو ما يو څو سره شوې چنړي واغستي او دَ ميلاد دَ خوشحالئ کښي په خلقو کښي م تقسيم کړي. په شپه کښي ما په خوب کښې خوږ پيغمبر عليه السلام ديدار وکړو چي ستاسو مخامخ هوم هغه جنا پراته وه او تاسو عليه السلام خه خوشحال
تشريف فرما ئي.

حواله؛ الدرالثمين في مبشرات النبي الامين ، شاه ولي الله دهلوي، پ ۴۰

برصغير کښې هر مسلک او طبقه فکر کښي يو په شان مقبول او مستند هستئ دَ حضرت شاه ولې الله محدث دهلوي خپل پلار ترحقله د، هغوې دا عمل او بيا خواب بيانول دَ دې نا دَ دئ صحت او حسب استطاعت ميلاد شريف کولو جواز ثابت کيږې.

۳۶؛ شيخ اسماعيل حقې (۱۰۶۳/۱۱۳۷ه)؛
شيخ اسماعيل حقي بروسوي (۱۶۵۲/۱۷۲۴ع) په (تفسير روح البيان) کښ ليکلې؛

ومن تعظیمہ عمل المولد اذا لم یکن فیہ منکر، قال الامام السیوطی قدس سرہ؛ یستحب لنا اظھار الشکر لمولدہ صلی اللہ علیہ وسلم

ترجمه؛ او ميلاد شريف کول ستاسو عليه السلام تعظيم کښې دي چي دَ منکرات نه پاک وې، امام سيوطې فرمائيلې؛ مونږ له پاره خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ولادت باسعادت باندي دَ شکر اظهار کول مستحب دئ

حواله؛ تفسير روح البيان شريف ، ۹/۵۶

۳۷؛ شاه ولې الله محدث دهلوې (۱۱۱۴/ ۱۱۷۴ هجرې)؛
قطب الدين احمد شاه ولې الله محدث دهلوې (۱۷۰۳/۱۷۶۲ع) دَ خپل والد ګرامي او صلحاء و
عاشقانو په لاره باندي عملګزاري په تناطر کښ به دَ ميلاد النبې عليه السلام په محفلونو کښي به شرکت کول، تاسو خپل مکه مکرمه شريفه کښ دَ قيام تفصيلات بيان کولو سره فرمائې؛

وکنت قبل ذلک بمکۃ المعظمۃ فی مولد النبی صلی اللہ علیہ وسلم فی یوم ولادتہ، والناس یصلون علی النبی صلی اللہ علیہ وسلم ویذکرون ارھاصاتہ التی ظھرت فی ولادتہ ومشاھدۃ قبل بعثتہ، فرایت انواراً سطعت دفعۃ وحداۃ لا اقول انی ادرکتھا ببصر الجسد، ولا اقول ادرکتھا ببصر الروح فقط، واللہ اعلم کیف کان الامر بین ھذا وذلک، فتاملت تلک الانوار فوجدتھا من قبل الملائکۃ المؤکلین بامثال ھذہ المشاھد وبامثال ھذہ المجالس، ورایت یخاطلہ انوار الملائکۃ انوار الرحمۃ۔

ترجمه؛ دِ ي نه وړاندي په مکه مکرمه کښي ځه دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ پيدائش مبارکه په ورځي په يو داسي محفل کښ شريک ووم چي په څه کښې خلقو ستاسو صلې الله عليه وسلم په بارګاه اقدس کښي دَ درود اوسلامونو هديه ګزاري کوله،او هغه واقعات ئي بيانول چي کوم ستاسو عليه السلام دَ ولادت په موقعه باندي ظاهر شوې وو، او چي دَ چا مشاهده ستاسو عليه السلام دَ بعثت نه اول شوي وو. اچانک ما وکتل چي په دې محفل باندي دَ انوار او تجليات باران شروع شولو، ځه نه وئيم چي ما دا منظر تش دَ جسم په سترګو کتلي دي، نه دا وئيم چي تش روحانې نظر نه مِ وکتل، الله بهتر علم لرې چي په دې دوؤ کښي کمه معامله ده. بهرحال چي ما په دې انوار (نورانيت) باندي غوروخوض وکړو نو په ما باندي دا حقيقت منکشف شولو چي دا انوار (نورانيت) دَ هغه ملائکو (فريښتو) وو چي کوم په داسي مجالس او مشاهد کښي په شرکت باندي مامور او مقرر کړئ شوې وې. ماوکتل چي دَ فريښتو نورانيت سره سره دَ رحمت نورانيت نزول هوم کيدو.

حواله؛ فيوض الحرمين ، شاه ولې الله دهلوې؛ پ ۸۰/۸۱
دَ شاه ولې الله دهلوې په شان مشهور شخصيت او دَ هغه په مکه مکرمه کښي دَ ميلاد شريف په ورځ په محفل ميلاد کښي شرکت کولو نه دَ محفل ميلاد جائز کيدل او مستحب عمل کيدو ثبوت ملاؤ شو. دوئيم دا چي دې څيز نا دا هوم ثابت کيږې چي په حرمين شريفين کښې هوم دَ ميلاد شريف محفلونه به کيدل. که هلته نن اعلانيه طور باندي داسي محفلونو انعقاد نه کيږې نو دې نه دا مطلب هرګز نه دئ چي هلته به داسي محفلونه چري نه کيدل، اهل عشق او مينه خو نن هوم هغه ځائ دَ خدائ او رسول دَ عشق تراني وائې

۳۸؛ شاه عبدالعزيز محدث دهلوې (۱۱۵۹/۱۲۳۹هجرې)؛
دَ خاندانِ شاه ولې الله آفتابِ روښان شاه عبدالعزيز محدث دهلوې (۱۷۴۵/۱۸۲۲ع) په خپل فتاوي کښ فرمائې؛

وبرکۃ ربیع الاول بمولد النبی صلی اللہ علیہ وسلم فیہ ابتداء و بنشر برکاتہ صلی اللہ علیہ وسلم علی الامۃ حسب ما یبلغ علیہ من ھدایا الصلٰوۃ والاطعامات معاً

ترجمه؛ او دَ ربيع الاول مياشت بَرَکت دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَميلاد په وجه باندي دئ.څا نه چې ستاسو عليه السلام په بارګاه کښې دَ درود او سلام هديئ او دَ طعامونو نذرانه ورليګلي کيږې هوم دامره ستاسو عليه السلام دَ برَکتونو په هغو باندي نزول کيږې

حواله؛ فتاوٰی شاہ عبدالعزیز محدث دہلوی؛ ج ۱ پ ۱۶۳

۳۹؛ شیخ عبداللہ بن محمد بن عبدالوہاب نجدی (۱۱۶۵ْ: ۱۲۴۲ھ)؛
دَ غيرمقلدين خلقو بانې محمد بن عبدالوهاب نجدې (۱۱۱۵/۱۲۰۶/هجرې/ٍ۱۷۰۳، ۱۷۹۱ع) کتاب (مختصر سيرۀ الرسول) په شرح کوؤنکي هغي ځوي عبدالله بن محمد په خپل کتاب ( مختصر سيرته
الرسول) کښي ميلاد شريف ترحقله ليکې؛

وارضعتہ صلی اللہ علیہ وسلم ثویبۃ عتیقۃ ابی لھب، اعتقھا حین بشرتہ بولادتہ صلی اللہ علیہ وسلم ۔ وقد رؤی ابولھب بعد موتہ فی النوم، فقیل لہ؛ ماحالک؟ فقال: فی النار، الا انہ خفف عنی کل اثنین، وامص من بین اصبعی ھاتین ماء۔۔۔۔۔۔ واشار براس اصبعہ ۔۔۔۔ وان ذلک یاعتاقی لثویبۃ عندما بشرتنی بولادۃ النبی صلی اللہ علیہ وسلم وبارضاعھا لہ۔

قال ابن الجوزی؛ فاذا کان ھذا ابولھب الکافر الذی نزل القرآن بذمۃ جُوزی بفرحہ لیلۃ مولد النبی صلی اللہ علیہ وسلم بہ، فما حال المسلم الموحد من امتہ یسر بمولدہ

ترجمه؛ او دَ ابولهب ملازمي ثوبيه تاسو عليه السلام له خپلي پئ ورکړې وو او چي کله هغي دَ ستاسو عليه السلام دَ پيدائش خبر ورکړو نو ابولهب هغه آزاده کړه. او ابولهب دَ مرګ نه پس په خواب کښي وليدلي شو نو هغي نه تپوس وکړئ شو؛ اوس ستا څه حال دي؟ نو هغه ورله جواب ورکړو؛ په هور کښي سوزم تاهم هر ګل دَ ورځي (ځما په عذاب کښې) تخفيف اوکړئ شې او … دَ ګوتو په اشارئ ي وئيل چي؛ ځما په دې دوه (۲) ګوتو ترمنځ دَ (اوبو) چشمه راوځي (چي کم ځه وسکم) او دا (په عذاب کِ تخفيف ماله پاره) په دې وجه دئ چي ما ثوبيه آزاده کړي وا، چي کله هغي مالره دَ محمد (صلې الله عليه وسلم) دَ ولادت خوشخبرئ راکړې وا او دي تاسو عليه السلام له پئي هوم ورکړې او.

ابن جوزې فرمائې؛ بس چي څوک دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ولادتِ مبارکه په موقع باندي خوشحالي مناوهَلو په اجر کښ په هر ميلاد په شپه هغه ابولهب له هوم جزا ورکړئ کيږې چي دَ چا په مذمت (کښې) قرآن حکيم کښې (يومکمل) سورت نازل شوئ دئ. نو تاسو عليه السلام دَ امت هغه
توحيد پرست مسلمان ته ملاويدونکئ اجروثواب به په څه عالم وې چي څوک ستاسو عليه السلام دَ ميلاد خوشحالئ مناوهل کوې.

حواله؛ مختصر سيرۀ الرسول پ ۱۳۰

۴۰؛ شاه احمد سعيد مجددې دهلوې (م ۱۲۷۷ هجرې)؛
شاه احمد سعيد مجددې دهلوې (م ۱۸۶۰عيسوې) دَ هندوستان معروف علمي او روحاني شخصيت وو. هغوي وفات په مدينه شريف کښې شوئ وو او سيدنا عثمان غنې (رضې الله عنه) پخوا کښي مدفون دئ. تاسو په خپل رساله (اثبات المولد والقيام) کښي ليکلې دې؛

ایھا العلماء السائلون عن دلائل مولد الشریف لنبینا وسیدنا صلی اللہ علیہ وسلم ! فاعلموا ان محفل المولد الشریف یشتمل علی ذکر الآیات والاحادیث الصحاھ الدالۃ علی جلالۃ قدرہ واحوال ولادتہ ومعراجہ ومعجزاتہ ووفاتہ صلی اللہ علیہ وسلم۔ کلما ذکرہ الذاکرون وکلما غفل عن ذکرہ الغافلون۔ فانکارکم مبنی علی عدم استماعہ۔

ترجمه؛ زمونږ نبې او آقا صلي الله عليه وسلم دَ ميلاد شريف دلائل تپوس کوؤنکو اے علماؤ! ځان پوهي کړئ چي محفلِ ميلاد شريف په داسي آياتونو او صحيح احاديثو باندي مشتمل وي چي په څه کښي ستاسو صلې الله عليه وسلم دَ کمال شان باندي دلالت کيږې او ستاسو عليه السلام دَ مبارک پيدائش، معراج شريف، معجزات، او دَ وصال واقعات بيان وې. ستاسو عليه السلام ذکر کول همشه نه دَ بزرګانِ دين سنت پاتي شوئ دي او تش غافلانو ستاسو عليه السلام دَ ذکر نه غفلت کړئ دي، بس ستاسو انکار په فضول ضد باندي مبنې دي.

۴۱؛ مفتې محمد عنايت احمد کاکوروې (۱۲۲۸/۱۲۷۹هجرې)؛

دَ (علم الفرائض) (علم الصيغته) او (نقشه مواقع النجوم) په شان ډيرو کتابونو مصنف مفتي محمد عنايت احمد کاکوروې (۱۸۱۳/۱۸۶۳ع) (تواريخ حبيب الله يعنې سيرت سيد المرسلين صلې الله عليه وسلم ) چي کوم په اردو ژبه کښي په سيرت طيبه باندې اولنمي کتاب دئ کښي لوستونکئ دي؛

ربيع الاول مياشت او دَ ګل ورځ ته فضيلت ستاسو عليه السلام په وجه باندي عطا شوي دي، حرمين شريفين او اکثر بلادِ اسلام (يعنې مسلمانانو ملکونو کښي) دا عادت دئ چي دَ ربيع الاول په مياشت کښي دَ ميلاد شريف محفلونو انعقاد کوې او دَ مولود شريف ذکر سره دَ خلقو اجتماعې طور باندي کوې او دورد په کثرت وائې، او بطور دعوت خوارکه يا شيرينې تقسيم کوې. نو دا امر دَ عظيم برکاتو موجب دي او دا سبب دي دَ نبې عليه السلام سره دَ مينه محبت زياتولو. په دولسم ربيع الاول شريف باندي په مدينه منوره کښي دا متبرک محفل په مسجد نبوې شريف کښې کيږې او مکه معظمه کښي دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ پيدائش ځائ يعني کور مبارک کښي کيږې.

حواله؛ تواريخ حبيب الله ، از عنايت کاکوروې پ ۱۴/۱۵

مفتي کاکوروې دا شاه ولې الله محدث واقعه هوم بيانه کړي ده چي کومه مونږ اول بيانه کړه او هغي نه پس ليکې؛

مسلمانانو ته په کار دې چي دَ نبي عليه السلام دَ مينه په وجه دَ ميلاد شريف په محافل کښي دي شرکت کوې، خو شرط دا دئ چي دا کار به نيتِ خالص وکړئ، ريا او نمائش دخل په کښي نه وې
او نور احوالِ صحيحه او دَ معجزاتو بيان په معتبر روايتونو سره کول ضروري دا چي اکثر خلقه چي کوم په محفل کښي فقط شعرخوانئ باندي اکتفا کړې يا چي غلط روايتونه بيانوې دا خه نه وې. او نورو علماؤ هوم ليکلې چي په دې محفل کښي دَ وفات شريف ذکر نه دې کول په کار، دې له پاره چي دا محفل دَ ميلاد (يعنې پيدائش) شريف خوشحالئ کښي منعقد کيږې، ذکر غمِ جانکاه په دې محفل کښي نازيبا دي. حرمين شريفين کښي هرګز دا شئ (يعني دَ وفات قصه بيانول) نه کيږې.

مفتي کاکوروي دَ ابولهب واقعه بيانولو سره ليکې؛

حضرت عباس رضې الله عنه نه روايت شوې دئ چي ما ابولهب دَ مرګ نه پس له په خوب کښي وکاندو او حال تپوس مِ تروکړ! نو هغه راته وئيل چي سخت شديد عذاب کښي پروت يم خو هميشه شبِ دوشنبه کښي دَ انګشت شهادت او وسطي ترمنځ نا….چي په اشاري دَ ګتي ما ثوبيه به سبب بشارتِ ولادت ورکولو آزاد کرې وا. څه اوبه سکلو له پاره راته ملاؤشې او دې نه يک ګونه عذاب کښي تخفيف ووشې

علمائے محدثين بعد از روايت دا ليکلې دې چي کله ابولهب په شان کافر لره چي دَ چا په مذمت کښي قرآن پاک کښي واضحه تصريح وارد شوې ده که بسبب خوشحالي کول په عذاب کښي تخفيف کيږي نو چي کوم مسلمان دَ ولادت مبارک خوشحالئ کوې ، خيال کول په کار دې چي هغه ته به چي قدر ثواب عظيم وې او څه څه پرکات به شاملِ حال به دَ هغي وې

حواله جات؛ تواريخ حبيب الله، از کاکوروې ، پ ۱۵ او ۱۶

۴۲؛ مولانا احمد علي سهارن پوري (م ۱۲۹۷هجرې)؛
مولانا احمد علې محدث سهارن پورې ديوبندې ميلاد شريف ترحقله دَ يوسوال جواب ورکوې او فرمائې؛

ان ذکر الولادۃ الشریفۃ لسیدنا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم بروایات صحیحۃ فی اوقات خالیۃ عن وظائف العبادات الواجبات وبکیفیات لم تکن مخالفۃ عن طریقۃ الصحابۃ واھل القرون الثلاثۃ المشھود لھا بالخیر، وبالاعتقادات التی موھمۃ بالشرک والبدعۃ وبالآداب التی لم تکن مخالفۃ عن سیرۃ الصحابۃ التی ھی مصداق قولہ صلی اللہ علیہ وسلم ما انا علیہ واصحابی وفی مجالس خالیۃ عن المنکرات الشرعیۃ موجب للخیر والبرکۃ بشرط ان یکون مقروناً بصدق النیۃ والاخلاص واعتقاد کونہ داخلاً فی جملۃ الاذکار الحسنۃ المندوبۃ غیرمقید بوقت من الاوقات، فاذا کان کذلک لا نعلم احد من المسلمین ان یحکم علیہ یکونہ غیرمشروع او بدعۃ۔

ترجمه؛ رسول الله عليه السلام دَ ولادت شريف ذکر کول سره دَ صحيح روايات په هغه اوقات کښي چي دَ عباداتِ واجبه نه خالې وې، په هغه کيفيات سره چي صحابه کرام عليهم الرضوان او هغه اهل قرون ثلاثه دَ طريقي نه خلاف نه وې، چي د چا د، خيرکيدو شهادت نبې عليه السلام ورکړيدي په هغه عقيدو نه چي کوم شرک او بدعت باندي مشتمل نه وې، هغه آداب سره چي کوم دَ صحابه کرامو هغه سيرت مخالف نه وې چي کوم نبې عليه السلام ارشاد فرمائيلې؛ ما انا عليه واصحابي.. په مصداق دئ، په دې مجالس کښي چي کوم د منکراتِ شرعيه نه خالې وې سببِ خيروبرکت دي. بشرط دا چي صدق نيت او اخلاص او هغه عقيدي سره وکړي شې چي دا هوم منجمله نورديګر اذکارِ حسنه (خه کارونه) په شان ذکر حسن دي، څه خاص وقت سره مخصوص نه دي، بس چي څوک به هوم داسي کوې نو زمونږ په علم کښي هيڅ مسلمان نشته چي کوم به دَ دي ناجائز يا بدعت کيدو حکم به نه ورکوې
حواله؛ المهند علي المفند ؛ ۶۱/۶۲ سهارن پور هند

۴۳؛ سيد احمد زيني دحلان مکې (۱۲۳۳/۱۳۰۴هجري)؛
سيد احمد بن زيني دحلان حسنې هاشمې قرشې مکه مکرمه کښي پيدا شوئ وو. تاسو دَ مکه شريف مفتې هوم واي او په خپل زمانه کښي په علمائے حجاز ترمنځه په يو بلند مقام فائز وو. تاسو تقريباً په هر موضوع باندي ليکل کړې دې او ۳۵ نه زيات کتابونو او رسائلو مصنف او. تاسو په خپل کتاب (السيرۃ النبویۃ ج۱ پ ۵۳ او ۵۴) باندي دَ ائمه کرام او علماءؤ اقوال نقل کړې دې او هغه نه اي ثابت کړې دې چي دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ولادت په خوشحالي مناوهلو باندي چي يو کافر هوم دَ جزا نه محروم نه پاتي کيږې، نو دَ توحيد پرست مسلمان ته ملاويدونکې اجر او ثواب به په څه عالم وې. ميلاد شريف مناوهلو والاؤ نيک مقاصد او خواهشونه زر تکميل ته رسې.

۴۴؛ مولانا عبدالحئي لکهنوې (۱۲۶۴/ ۱۳۰۴ هجرې)؛
مولانا ابوالحسنات محمد عبدالحئي فرنګې محلې لکهنوې (۱۸۴۸/۱۸۸۶ع) دَ ميلاد شريف ترحقله فرمائيلې؛

بس خو چي ابولهب په شان کافر باندي ستاسو عليه السلام دَ پيدائش خوشحالئ مناوهلو په وجه په عذاب کښي تخفيف اوشو نو چي کوم امتي ستاسو عليه السلام دَ ولادت خوشحالئ کوې او کپل قدرت موافق ستاسو عليه السلام په مينه کښي خرچه کوې نو څنګه به اوچت مرتبي ته ره وررسې، څنګه چي ابن جوزې (۵۱۰/۵۷۹هجرې) او شيخ عبدالحق صاحب محدث دهلوې (۹۵۸/۱۰۵۲هجرې) ليکلې دې

بيا فرمائلې؛

په کمي زمانه کښي به طرزِ مندوب محفل ِ ميلاد وکړئ شې باعثِ ثواب کار دي او حرمين، بصره،
شام او يمن او ديګر ممالک خلق هوم به دَ ربيع الاول سپوګمئي په کتل خوشحالئ او محفلِ ميلاد او کارِ خير کوې او قرات او سماعتِ ميلاد ترحقله اهتمام کوې. او ربيع الاول نه علاوه نورو مياشتو کښي هوم په دې ملکونو کښي دَ ميلاد محفلونه کيږې او دا اعتقاد نه دئ کول په کار چي تش په ربيع الاول کښي ميلاد شريف به کيدئ کيږې نو ثواب به ملاويږې ګنې نه.
حواله؛ مجموعه فتاوي، عبدالحئ لکهنوې ۲/۲۸۲ او ۲۸۳

۴۵؛ نواب صديق حسن خان بهوپالې (م ۱۳۰۷)؛
غيرمقلدين خلقو مشهور عالم نواب صديق عالم قنوجې بهوپالې دَ ميلاد شريف مناوهلو ترحقله ليکې؛

په دئ کښي هيڅ بد نشته که هرورځ دَ خوږ پيغمبر عليه السلام ذکر که نه شې کولي نو هر اسبوع (هفته) يا هرمياشت کي لازماً د دِې التزام وکړئ شې او په څه نه څه ورځ دې تسلي سره ذکر او وعظِ سيرت وسمت وزړه وهدايت و ولادت او وفاتِ نبې عليه السلام ذکر وکړئ شې (مطلب سيرت او ميلاد). ….. بيا دَ ربيع الاول شريف مياشت ورځي هوم خالې لاړي نه شې او هغه روايات او اخبارات (يعنې خبرونه) او آثار ووئيلې شې چي کوم صحيح طور باندي ثابت دې

حواله؛ الشمامته العنبريته من مولد خيرالبريته ؛ پ ۵ ، پ ۱۲

۴۶؛ حاجې امداد الله مهاجر مکې (۱۲۳۳/۱۳۱۷ هجرې)؛
علمائے هند عظيم شيخ بالخصوص دَ مدرسه ديوبند يو نامور عالم وفاضل بزرګ حاجي امداد الله مهاجر مکې (۱۸۱۷/۱۸۹۹ع) هندوستان نه هجرت وکړو او مکه مکرمه کښي مقيم شو او په مکه کښي به اي درس ورکولو بيا هوم هلته وفات هوم شو او په جنتِ معلي کښې دفن کړئ شوئ دي. حاجي امداد الله به څلور واړه سلسله طريقت کښي بيتونه کول او دَ ديوبندو مطابق دَ دارالعلوم ديوبندو جوړؤنکئ مولانا محمد قاسم نانوتوې (۱۲۴۸/۱۲۹۷ هجري / ۱۸۳۳/۱۸۸۰ع) او دارالعلوم ديوبند سرپرست مولوي رشيد ګنګوهې (۱۲۴۴/۱۳۲۳هجري. ۱۸۲۹/۱۹۰۵ع) ستاسو مريد او خليفه وو. حضرت پير مهرعلې شاه ګولړوې (۱۲۷۵/۱۳۵۶هجري، ۱۹۳۷/۱۸۲۹ع)، مولانا اشرف علې تهانوې (۱۲۸۰، ۱۳۶۲هجرې/ ۱۸۶۳،۱۹۴۳ع) ، مولانا محمود الحسن ديوبندې (م ۱۳۳۹هجرې/۱۹۲۰ع) او نور ديګر علما او مشائخ شمير دَ حاجې امداد الله مهاجر مکې په خليفه کښ کيږې.

شمائم امداديه په پانړۀ ۴۷ او ۵۰ باندې درج دې چي حاجې امداد الله مهاجر مکې دَ يو سوال …… ميلاد النبې ترحقله ستاسو څه رائے ده؟ په جواب کښي فرمائيلې؛

ميلاد شريف خو تمام اهل حرمين کوې، هوم دا قدر مونږ له پاره حجتِ کافې دئ. او حضرت رسالت پناه صلې الله عليه وسلم ذکر څنګه مذموم عمل کيدئ شې؟ البته چي کومي زيادتئ خلقو په کښي اختراع کرې دې هغه نه دې کول په کار. او قيام په باري کښي ځه څه نه وئيم، آؤ البته ماته يو کيفيت په قيام کښې ځاصليږې

هغه مزيد ليکلې؛

زمونږ علما په ميلاد شريف باندي ډير تنازعه کوې، تاهم علما جواز اړخ ته هوم تلې دې، چي جواز موجود دئ نو بيا داسي تشدد ويلي کوې؟ او مونږ له پاره اتباع حرمين کافي دي. البته قيام په وخت اعتقادِ تولد نه دې کول په کار. او که اهتمام دَ تشريف آورئ وکړئ شې نو هيڅ مضائقه نشته په کې ځکه چي عالمِ خلق په زمان او مکان کښي قيد دئ خو عالمِ امر تر پاک دئ. نو قدم رنجه يعنې (خوږ پيغمبر عليه السلام تشريف آوري) ذاتِ بابرکات نه بعيد هوم نه دئ

دَ حاجي امداد الله مذکوره بالا بيان مطابق حرمين شريفين کښي دَ ميلاد شريف محفلونه کيدل يو حتمي او قطعې دليل دئ چي په دي باندي دَ اهل مکه او مدينه هيڅ اختلاف نشته او هغه ټول په متفقه طور باندي ميلاد شريف مناوهوؤ او دَ ميلاد شريف په جواز باندي مونږ له پاره دومره حجت کافې دئ چي کوم دَ ميلاد انکار کولو والاؤ او ورته بريلويت يا بدعت وئيلو والاؤ له پاره برهانِ قاطع دئ

حاجي امداد الله مهاجر مکې نه اعتقادي نوعيت ۷ سوالونو په جواب کښې خپل کتاب (فيصله هفت مسئله) لکيلي وو. چا دَ هغې نه تپوس وکړو چي ميلاد په باري کښ دَ هغه خپل عقيده او عمل څه دئ؟ نو تاسو ورته په جواب کښي فرمائيلې؛

فقير مشرب خو دا دئ چي دَ محفل ميلاد کښي شرکت لازمې کوم بلکه دَ برکت يو ذريعه په طور هرکال انعقاد کوم او په قيام کښي لطف او لذت حاصيلوم

په يو بل ځائ کښي ليکې؛

پاتي شوه دا عقيده چي که مجلسِ مولود کښي خوږ پيغمبر پرنور عليه السلام رونق افروز کيږې نو دې عقيدي ته (کفر اور شرک) وئيل دَ حد نه زيادتئ کول دې. دا خبره عقلاً او نقلاً ممکنه ده بلکه بعض مقامات باندي واقع شوې هوم دې. که څوک دا شبه يا شک کوې چي خوږ پيغمبر عليه السلام ته څنګه علِم اوشو؟ او تاسو په ډيرو مقاماتو کښ يو ځائ څنګه تشريف فرما ئ نو دا شبه او شک ډير کمزور شک دئ. خوږ پيغمبر عليه السلام علم او روحانيت مخکښي دا چي کوم صحيح رواياتو او اهل کشف دَ مشاهدات نه ثابت شوې دې يوه معمولي خبره ده

نو نن هغه تبليغيان او ديوبند چي کوم (ميلاد شريف کولو والاؤ ته بدعتي يا بريلوې نوم ورکوې) هغو ته کم از کم دَ خپل پيرومرشد احترام او لحاظ په کار دي او دَ داسي ګمراه عمل نه ګريز کول په کار دې

حواله جات؛ شمائم امدايه؛ ۴۷/ مولانا اشرف علي دا عبارت په امداد المشتاق پ ۵۲ او ۵۳ کښي نقل کړئ دئ. شمائم امداديه پانړه ۵۰ او امداد المشتاق پانړه ۵۸، حاجي امداد الله ، فيصله هفت مسئله پ ۷ او ۶

خصوصي نوټ؛ ديوبندي فرقه او بعض ملايان دَ (فيصله هفت مسئله) ترحقله دا وائي چي دا دَ حضرت امداد الله مهاجر مکې تحرير نه دئ حالانکه مولوي اشرف علي تهانوې خپله په (اشرف السوانح ج ۳ پ ۳۵۵ او ۳۵۶) کښي تصريح کړي ده چي دا دَ حضرت امداد الله مهاجر مکې تحرير دي. مولانا رشيد احمد ګنګوهي په خپلي (فتاوي رشيديه پ ۱۳۰ او ۱۳۱) کښي ليکلې چي دا رساله هغوې په چا لوستونکې کړي وه او بيا په کښي اصلاحات هوم کړې وو. ګويا چي په دې کښي هرڅه چې لوستونکې شوې دي دا دَ حضرت امداد الله مهاجر مکې مسلک او عقيده وا. علاوه دَ دې دَ ديوبندو فرقے په کتابخانو کښي شائع شوې دَ امداد الله صاحب ۱۰ رسالو مجموعه (کلياتِ امداديه) کښي هوم (فيصله هفت مسئله) شامل دئ، څنګه چي کتب خانه اشرفيه راشد کمپني ديوبند (هندوستان) چاپ کړئ دي او اداره اسلاميات ، لاهور هوم شائع کړئ دي.

په دې خبره دا ثابته شوه چي دَ ديوبندو مشرانو ټولي عقيدي هوم هغه وئ چي کوم دَ نن هوم اهلسنت وجماعت دې او دَ صوفيانو دې چي څه ته موجوده خوارجي اسماعيلې ديوبنديت (بريلوې) نوم ورکړئ دئ او وجه اي دا ده چي څوک دوئي اصليت ونه پيجنې ګني په کار بيا دا وو چې حاجي امدادالله ته ، شاه ولي الله ته، او شاه عبدالعزيز محدث دهلوې او مولانا عبدالسميع رامپورې ټولو ته دي بريلوې وائې او يا دې خپل ګمراه لاري پريګدې او په زوړ اسلام باندي دوباره عمل ګزارا شې

۴۷؛ علامه وحيد الزمان (م ۱۳۳۸هجرې)؛
مشهور غيرمقلد علامه نواب وحيد الزمان (م ۱۹۲۰عيسوې) ميلاد شريف ترحقله ليکلې؛

وکذلک من یزجر الناس بالعنف والتشدد علی سماع الغناء او المزامیر او عقد مجلس المیلاد او قراءۃ الفاتحۃ المرسومۃ ویفسقھم او یکفرھم علی ھذا

ترجمه؛ په هوم داسي خلقو سماع، غنا يا مزامير يا دَ محفل ميلاد منعقد کولو يا مروجه فاتحه وئيلو باندي بد رد کول يا دَ هغوي په کفر يا په فسق باندې بد رد کول او تشد کول نيکئ په ځائ ګناه حاصلول دې

حواله؛ هديته المهدي ، وحيد الزمان غيرمقلد، پ ۱۱۸ او ۱۱۹

۴۸؛ حضرت امام يوسف بن اسماعيل نبهانې (۱۲۶۵/۱۳۵۰هجرې)؛
دَ عرب مشهور عالم دين معروف محدث او سيرت نګار امام يوسف بن اسماعيل بن يوسف نبهانې (رحمته الله تعالي عليه) په (حجته الله علي العالمين في معجزات سيد المرسلين صلي الله عليه وسلم) کښ (اجتماع الناس لقراءۃ قصتہ مولد النبی صلی اللہ علیہ وسلم) په عنوان يو فصل قائم کړئ دئ او په هغي که هغو دَ ميلاد شريف ترحقله مختلف ائمه کرامو او علمائي عظام اقوال نقل کړې دې او دا يئ ثابت کړئ دي چي دَ محفلِ ميلاد شريف مناوهلو او خوشحالې يو صحيح او مطلوب عمل دئ او په يو بل کتاب (الانوار المحمديته من المواهب اللدنيۀ) کښي امام نبهاني فرمائيلې؛

ولیلۃ مولدہ صلی اللہ علیہ وسلم افضل من لیلۃ القدر؛ وولد صلی اللہ علیہ وسلم فی مکۃ فی الدار التی کانت لمحمد بن یوسف۔ وارضعۃ صلی اللہ علیہ وسلم ثویبۃ عتیقۃ ابی لھب، اعتقھا حین بشرتہ بولادۃ علیہ الصلاۃ والسلام
وقد رؤی ابولہب بعد موتہ فی النوم، فقیل لہ؛ ماحالک؟ فقال؛ فی النار، الا انہ خفف عنی فی کل لیلۃ اثنین، وامص من بین اصبعی ھاتین ماء۔۔۔ واشار براس اصبعہ ۔۔ وان ذلک باعتقاقی لثویبۃ عندما بشرتنی بولادۃ النبی صلی اللہ علیہ وسلم وبارضاعھا لہ

قال ابن الجزری؛ فاذا کان ھذا ابولھب الکافر الذی نزل القران بذمہ جُوزی فی النار بفرحۃ لیلۃ مولد النبی صلی اللہ علیہ وسلم بہ، فما حال المسلم الموحد من امتہ یُسر بمولدہ، ویبذل ما تصل الیہ قدرتہ فی محبۃ صلی اللہ علیہ وسلم؟ لعمری! انما یکون جزاؤہ من اللہ الکریم ان یدخلہ بفضلہ العمیم جنات النعیم

ولا زال اھل الاسلام یحتفلون بشھر مولدہ صلی اللہ علیہ وسلم ، یعملون الولائم ویتصدقون فی لیالہ بانواع الصدقات، ویظھرون السرور ویزیدون فی المبرات، یعتنون بقراءۃ مولدہ الکریم ویظھر علیھم من برکاتہ کل فضل عظیم

ومما جرب من خواصہ انہ امان فی ذالک العام، وبشری عاجلۃ بنیل البغیۃ والمرام، فرحم اللہ امرءًا اتخذ لیالی شھر مولدہ المبارک اعیادًا

ترجمه؛ او شبِ ميلاد دَ شبِ قدر نه افضل ده . او تاسو عليه السلام مکه کِ په هغه کور کښي پيدا شوې وئ چي کوم محمد بن يوسف ملکيت دي. او ابولهب خادمه ثوبيه تاسو لره خپل پئ ورکړې وو او چي کله هغي ستاسو صلې الله عليه وسلم دَ پيدائش خبر ورکړو نو ابولهب هغه آزاده کړه
او چي ابو لهب پس له دَ مرګه په خوب کښي وليدلي شو نو هغه نه پختنه وشوه چي وس په کوم حالاتو کښي ائ؟ هغي جواب ورکړو، هور کښي څوزم خو دَ هر پير دَ ورځي ځما په عذاب کښي کمئ کيږې او دَ ګتو په شاره ائ وئيل چي ځما دَ دغي دو ګتو ترمنځه اوبه (چشمه) راؤځې چي کمه ځه وسکم او دا په عذاب کښي تخفيف په دې وجه دئ چي ما ثوبيه آزاده کړي وا چي کله هغي مالره دَ محمد (صلې الله عليه وسلم) دَ پيداکيدو خوشخبري واؤروله او په تاسو عليه السلام ائ خپل پئ هوم وسکل

ابن جزرې فرمائي؛ نو بس چي کله دَ ميلاد شريف خوشحالئ کولو باندي ابولهب په شان کافر په عذاب کښي کمئ کيږې چي دَ چا په مذمت کښې قران يو مکمل سورت نازل کړئ شوئ دي نو دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ امت توحيد پرست مسلمان دَ خوشحالئ کولو اور حسبِ توفيق خرچه کولو به څه ثواب او اجر وې ؟ خدائ قسم! چي ځما نزدئ داسي مسلمان به الله پاک په دې خوشحالئ مناوهلو باندې خپل بے پناه فضل او ورسره خپل نعمتونو نه ډک جنت عطا کوې

همشه نه اهل اسلام دَ خوږ پيغمبر عليه السلام دَ ولادت باسعادت مياشت کښي دَ ميلاد محفلونو انعقاد کوې لګيا دې او دَ دعوتونو اهتمام کيږې او په دِې ماه ربيع الاول مياشت په شپو کښي صدقات او خيراتونو ټول هرممکنه صورتونه بروئ کار راولې، اظهارِ مسرت او نيکيانو کښي اضافه کوې، او ميلاد شريف تعريف يعني مشهورتيا کيږې هرمسلمان دَ ميلاد شريف برکتونه نه فيضيابَ کيږې.

دَ ميلاد شريف محافِلو مجرِباتو کښي يو دا هوم دئ چي کوم کال ميلاد شريف محفل وکړئ شې هغه کال امن قائم پاتي شې، نيز دا عمل نيک مقصدونو او دَ زړونو خواهشاتو فورې تکميل له بشارت دئ. بس الله پاک په هغه هر شخص باندي رحم وفرمائې چي چا دَ ماهِ ميلاد النبې شپي هوم به طور اختر مناوهي کړي

حواله؛ امام نبهاني؛ الانوار المحمديه؛ پ ۲۸ / ۲۹

۴۹؛ حکيم الامت حضرت علامه محمد اقبال (۱۲۹۴/۱۳۵۷ هجرې)؛

شاعر مشرق حکيم الامت علامه محمد اقبال (رح) (۱۸۷۷/۱۹۳۷ع) فرمائيلې دې؛

منجمله هغه مقدس ايام (يعنې ورځو) چي کومي مسلمانانو له پاره مقدس کړئ شوې دې په هغو کښي يو ميلاد النبې صلې الله عليه وسلم ورځ هوم ده. ځما مطابق دا دَ انسانانو قلبې او دماغي تربيت له پاره ډيره زياته ضروري ده چي دَ هغو دَ عقيدے مطابق چي کوم دَ جوند بهترين نمونه وي هغه دې هروخت هغوي ته رامخامخ وې. چنانچه مسلمانانو له پاره هوم په دې وجه دا ضروري ده چي هغه دَ اسوه رسول عليه السلام په سترګو کښې لرې تاکه جذبه تقليد او جذبه عمل قائم پاتي شې، دا جذبات قائم لرلو دري طريقي دې

۱؛ طريق خو درود او صلوۀ دئ چي کوم دَ مسلمان دَ ژوند جزو لاينفک جوړ دئ، هغه هروخت دَ درود شريف وئيلو موقع لټوې، دَ عرب متعلق ما اؤريدلې چي که څوک چرته بازار کښي دو کسان په جنګ جدل شې او که دريم په کښې په اوچت آواز کښي (اللهم صل علي سيدنا وبارک وسلم) ووائې نو جنګ فوري بند شې او متخاصمين په يو بل باندي لاسونه اوچتولو نه باز راشې، دا ده درود شريف اثر مبارک دئ او لازم دئ چي په چا درود شريف ووئيلئ شې دَ هغي ياد په زړونو کښې اثر پيدا کې

۲؛ طريق انفرادي او دوئيم اجتماعې دئ. يعنې مسلمان په کثير تعداد کښي راغونډ شې او چي کوم په کښ دَ ټولو نه زيات په نبې عليه السلام په ژوند مبارک او سيرت شريف باندې باخبر وې، هغه دِي
خلقو ته ستاسو عليه السلام سوانح مبارک بيان کړې تاکه دَ دوئي تقليد ذوق او شوق په مسلمانانو په زړونو کښې زيات شې په دې طريق عمل ګزاريدو له پاره مونږ ټول نن دئ ځائ کښې راجمع شوې او

۳؛ طريق اګرچه ګران مشکل دئ خو بهرحال بيانول اي ډير ضرورې دې او هغه طريقه دا ده چي نبې عليه السلام ياد په کثرت او په داسي انداز وکړئ شې چي انسان زړه خپله دَ نبوت مختلف جهاتو باندي خپله مظهر شې يعنې نن نا ۱۳۰۰ کاله وړانډي چي کوم کيفيت خوړ پيغمبر عليه السلام دَ وجودِ پاک نه هويدا وو چي هغه نن هوم ستاسو په زړونو باندي راوريږې.

حواله؛ آثارِ اقبال از غلام دستګير پ ۳۰۶ او ۳۰۷

۵۰؛ مولانا اشرف علي تهانوي (۱۲۸۰/۱۳۶۲هجرې)؛
مولانا اشرف علي تهانوي (۱۸۶۳/۱۹۴۳ع) دَ ديوبندو يو مشهور عالم ګنړلئ کيږې، تاسو دَ حاجي امداد الله مهاجر مکې چشتي په لاس بيعت شوئ وئ.په سيرت طيبه باندي ستا سو کتاب نشر الطيب في ذکر النبي الحبيب . عشق او محبت نبوې کښي تحرير کړئ شوئ دي چي دَ څه آغاز تاسو دَ مشهور حديثِ جابر بيان نه کړئ دئ چي په څه کښي نور محمدي تخليق بيان شوئ دئ ، پس له دَ دې په کښي نور روايات هوم ورکړئ شوې دې. دغه شان ميلاد النبې عليه السلام باندي دَ مولانا خطباتو مجموعي هوم شائع شوې دې، او دَ ميلاد محفلونو باندي په خطاب کښي خپله ائ وئيلې دې؛

ځما ډير کلونو راسي دا معمول دئ چي دا چي کومه مبارکه زمانه ده چي دَ څه نوم (ربيع الاول مياشت) ده چي دَ څه په فضيلت کښي يو عاشق (ملا علي قارې) دې عنوان نه ظاهر کړئ دئ چي
لھذا الشھر فی الاسلام فضل
مقبتہ تفوق علی الشھور
ربیع فی ربیع فی ربیع
ونور فوق نور فوق نور

اسلام کښي دَ دې مياشت ډير فضيلت دئ او ټول مياشتو باندي دَ دې تعريف ته فضيلت حاصل دئ، بهار در بهار در بهار او نور بالائي نور بالائ نور دي

نو چي کله دا مبارک مياشت راتلو به نو ما به دَ خوږ پيغمبر عليه السلام هغه فضائل چي دَ څه تعلق خاص ولادتِ شريفه سره دئ مختصر به بيانول خو التزام په طور نه ځکه چي التزام کښي خو دَ علماؤ اختلاف دئ بلکه بدون التزام دو وجوهاتو نه دئ

۱؛ دا چي ده نبې عليه السلام ذکر کول في نفسه طاعت او موجبِ برکت دئ
دوئيم په دې وجه چي خلقو ته معلوم شې چي مونږ خلق چي کوم مجالسو ممانعت کوؤ نو هغه ممانعت نفس ذکر په وجه نه دئ بلکه نفسِ ذکر خو مونږ خلق اطاعت ګنړو بلکه محض منکرات و مفاسد انضمام په وجه منع کوو ګنې نفسِ ذِکر قصد خو مونږ خپله هوم کوو.

دا خو ظاهرې وجوهات وو، غټه خبره دا ده چي په هغه زمانه کښې به دَ نورو ورځو نه زيات به دَ خوږ پيغمبر عليه السلام ذکر کولو له به زړه کيدو او دا يو طبعې امر دئ چي په کوم زمانه کښې څه کار واقعه شوي وې نو دَ هغه په راتلو ترحقله په زړه کښې هغي واقعي اړخه خيال اوشې، او خيال ته دا حرکت کيدل يو طبعې امر دئ نو دَ ژبه نه ذکر سره څه مضائقه ده؟ دا خو يو طبعې خبره ده.
حواله؛ خطبات ميلاد النبې صلې الله عليه وسلم ، مولانا اشرف علي تهانوي، پ ۱۹۰

هوم په دې کتاب کښي په يو بل ځائ کښي لوستونکئ دئ چي؛

نو ځما چي کوم معمول وو چي په دې مقدسي مياشي کښي دَ نبې عليه السلام فضائل بيانول به مي کول، هغه دَ دوام په حد کښې وه، التزام په طور نه وه. چنانچه يو څو کال پوري خو ما په ډير وعظونو کښې دَ نبې عليه السلام فضائلو ذکر وکړو چي دَ چا نامي ټول مقفې دې؛ النور، الظهور، السرور، الشذور، الحبور. هلته يو ذکر رسول صلي الله عليه وسلم چي کم په دې سلسله کښې دئ مقفي نه دئ. بيا ډير کلونو پوري دَ دې اتفاق وو نه شو څه اسبابِ طبعيه وو چي په کښې مانع شول چي دَ څه په وجه دا معمول ناغه شو. نيز يوه بله وجه دا هوم وَه چي خلق دَ دي معمول نه التزام وانخلې چي کوم خلافِ واقع دئ ځکه چي ځما دَ دئ معمول غټه وجه تش دا وَه چي په دې ايام کښي حضور عليه السلام فضائل دَ ديګر ورځو نه زيات ياد راځې نا که په دې کښ شرعي ضرورت اعتقاد يا عمل وو. (بحواله خطبات، پ ۱۹۹/۱۹۸). او

دَ فضل او رحمت تشريح ترمخه ائ وئيلې دې؛

په دې مقام کښي هرچند چي دَ آيت په سبق باندي نظر کولو په اعتبار سره قرآن مجيد مراد دي خو که داسي معنې عام واغستلې شې چي قرآن مجيد هوم دَ هغي يو فرد پاتي شې نو دا زياته پهتره خبره ده. هغه دا ده چي دَ فضل او رحمت نه مراد حضور صلې الله عليه وسلم مبارک قدمونه به اغستلئ کيږې. دَ دي تفسير موافق سومره نعمتونه او رحمتونه دې خواه هغه دينې وې او که دنياوې او په هغو کښې يو قرآن هوم دئ نو ټول به په دي کښې داخل شې. دئ له پاره چي دَ حضور صلې الله عليه وسلم وجود باجود اصل دي دَ تمام نعمتونو، او ماده دَ دې تمام رحمتونو او دَ فضل. پس دا تفسير به اجمع التفاسير شې. پس دَ دې تفسير کولو په بنايت باندي دَ دي آيت حاصل به دا وې چي مونږ ته حق تعالے ارشاد فرمائې چي دَ خوږ پيغمبر عليه السلام په وجودِ باجود باندي خواه وجودِ نورې وې او
يا ولادتِ ظاهرې، په هغې خوشحالئ په کار ده. دي له پاره چي حضور عليه السلام مونږ له پاره دَ ټول نعمتونو واسطه دئ. (دَ نورو عام نعمتونو نه علاوه) افضل نعمت او دَ ټولو نه غټ دولت ايمان دي چي دَ څه دَ نبې عليه السلام نه مونږ ته رسيدل بالکل ظاهر دي. غرض اصل الاصول دَ تمام مواد ِ فضل ورحمت، دَ حضور عليه السلام ذات بابرکات شو. پس داسي ذاتِ بابرکات په وجود باندي چي سومره هوم خوشحاليئ او فرحت وشې کم دي (بحواله ايضاً، پ ۶۵/۶۴).نو

دَ مولانا اشرف علي تهانوې دَ مندرجه بالا اقتباسات نه دا واضحه شوه چي هغو عقيده هرګز دَ ميلاد مجالسو او دَ قيام خلاف نه وا. هغه تش دي له پاره وخت معين کولو حامې نه وو. بهرحال ميلاد شريف مناوهل هغه مطابق جائز او مستحب عمل دي.

۵۱؛ مفتې رشيد احمد لدهيانوې (م ۱۳۴۱هجرې)؛
ليکې چي؛

کله ابولهب په شاني بدبخت کافر لره دَ ميلاد النبې صلې الله عليه وسلم خوشحالئ په وجه په عذاب کښي تخفيف کيږې نو جو کوم امتې ستاسو صلې الله عليه وسلم دَ ولادت به خوشحالي کوې او حسب وسعت ستاسو عليه السلام په مينه کښې خرچه کوې نو څنګه به ورته اوچت درجه نه ملاويږې
حواله؛ احسن الفتاوي ج ۱ پ ۳۴۷/۳۴۸

۵۲؛ مفتې محمد مظهر الله دهلوې؛
مفتې محمد مظهر الله دهلوې ليکې؛
ميلادخوانې بشرط دا چي صحيح روايات سره وکړئ شې او دَ دولسمي جلوس ويستل په داسي طريقه چې په کښي چرته ممنوع فعل ارتکاب نه وې دا دواړه جائز دې. دې تا ناجائز وئيلو له پاره شرعي
دليل په کاراو ضرورې وې. مانعين (منع کوؤنکو) سره دَ دې په ممانعت کښې کوم دليل دئ؟ دا وئيل چي صحابه کرامو چري په دې طور ميلادخوانې نه ده کړي، نه خو دَ جلوس راويستو ممانعت دليل جوړيږې ځکه چي دَ څه جائز دَ چا په نه کولو باندي ناجائز کيدئ نه شې

حواله؛ فتاوي مظهري ؛ پ ۴۳۵/۴۳۶

انشاءالله دا سلسله جاري ده

ایڈمن؛ عمران خوئیزئی

Advertisements